Black Power?

John Coltrane is een god 'die wij zelf scheppen, zo niet naar ons evenbeeld, dan toch overeenkomstig ons geloof en verlangen'....

Twaalf jaar lang heeft John Coltrane jazz op topniveau gespeeld en al die tijd was zijn muziek het onderwerp van heftige controversen. Nat Hentoff, niet de minste onder de Amerikaanse jazzcritici, verweet Coltrane na zijn eerste plaatopnamen met Miles Davis 'een algemeen gebrek aan individualiteit'. De Britse recensent Bob Dawbarn roemde daarentegen zijn 'voortdurend magnifieke spel'.

Op 9 april 1960 kwam Coltrane met Miles Davis voor het eerst naar Nederland. De wonden die hun concerten in Den Haag en Amsterdam binnen de Nederlandse jazzwereld sloegen, zijn veertig jaar later nog niet geheeld. 'Wat John Coltrane ons voorzette was ronduit 'n schandaal en had in de verste verte niets meer met saxofoon-spelen van doen', oordeelde jazzblad Rhythme. Michiel de Ruyter repte in Het Parool van 'hoge eisen aan het opnemings- en bevattingsvermogen van de luisteraar'. Maar, ging hij verder, 'het is juist boeiend om dit experimenteren nu zelf mee te maken'.

De laatste vijf jaar van zijn leven, tot zijn veel te vroege dood op 17 juli 1967, werd John Coltrane wereldwijd aanbeden. Alleen raakten nu de gelovigen onderling hevig slaags. Zijn baanbrekende experimenten werden geaccepteerd, maar wat was de betekenis van zijn muziek in het tijdperk van zwarte burgerrechtenstrijd en Black Power?

De Amerikaanse marxist Frank Kofsky wist het precies. Coltrane mocht dan met albums als A Love Supreme en Ascension religieuze associaties wekken, in werkelijkheid was hij de vlaggendrager van de zwarte revolutie. Zomer 1966 had Kofsky een lang interview met de saxofonist, waarin hij hem uit alle macht in een zwart-radicaal, anti-kapitalistisch keurslijf trachtte te persen. Het is nog altijd fascinerend te lezen hoe Coltrane alle leading questions geduldig ontwijkt door steeds te verwijzen naar de 'menselijke ervaring' en de 'spiritualiteit' die hij in zijn muziek wil uitdrukken.

Jezus

In Nederland explodeerde na zijn dood een bloedig debat, waarin Rudy Koopmans, vanuit hetzelfde vertrekpunt als Kofsky, hem diskwalificeerde als 'de Jezus van de Jazz'. Zijn latere werk was 'dogmatisch' en 'truttig' en hinderde de zwarte revolutie alleen maar. Tegenspeler Ted Szántó riposteerde dat Koopman doof was voor de essentie van Coltrane's muziek: het ritueel, de magische functie, 'de eenheid tussen lichamelijke beleving en religie die van oudsher kardinaal onderdeel is van de jazzgeschiedenis'.

Dertig jaar later is de discussie nog altijd niet verstomd. Op 23 september, Coltrane's 75ste geboortedag, gaf Francis Davis in The New York Times een treffend voorbeeld van de blijvende misverstanden rond zijn muziek. In november 1963 nam Coltrane de eigen compositie Alabama op, een ontroerende vertolking die nadien is gecanoniseerd als een requiem voor de vier zwarte kinderen, meisjes van elf tot veertien jaar, die twee maanden eerder waren vermoord door een racistische dynamiet-aanslag op een kerk in Birmingham, Alabama. Sinds regisseur Spike Lee de muziek gebruikte voor zijn film Four Little Girls, twijfelt niemand meer aan de programmatische boodschap van Coltrane's vertolking.

Maar is daar enig bewijs voor? Francis Davis haalt pianist McCoy Tyner en drummer Elvin Jones aan als getuigen dat de saxofonist er tijdens de opnamesessie met geen woord over sprak. Coltrane zelf beperkte zich, op de vraag van producer Bob Thiele, tot de verklaring: 'Het vertegenwoordigt, muzikaal, iets dat ik daar heb gezien, vanuit mijn innerlijk vertaald in muziek.'

Francis Davis concludeert dat John Coltrane, 'meer dan enige andere muzikant uit zijn tijd of de onze, een god is die wij zelf scheppen, zo niet naar ons evenbeeld, dan toch overeenkomstig ons geloof en verlangen'.

De muziek van Coltrane spreekt intussen met onverminderde kracht. De platenindustrie beseft dat ook en weet in dit 75ste Coltrane-jaar nog altijd opnamen te vinden die niet eerder zijn uitgebracht. De spectaculairste productie is Live Trane: The European Tours, een Pablo-box met zeven cd's die concertvertolkingen van zijn tournees uit 1961, '62 en '63 bevatten.

Het materiaal komt uit het archief van tournee-organisator Norman Granz; delen ervan verschenen eerder op Pablo-albums als Afro Blue Impressions en The Paris Concert en op diverse piratenlabels. Het is niet geheel duidelijk welke selectiecriteria de samensteller heeft gevolgd. Zestien van de 37 vertolkingen stammen uit Stockholm, tien uit Parijs, zeven uit Berlijn, drie uit Hamburg en één uit Stuttgart. Van de eveneens bestaande opnamen uit Kopenhagen, Frankfurt, Graz en Milaan is geen gebruik gemaakt. De opnamekwaliteit gold in elk geval niet als richtsnoer, want die is wisselend.

Eric Dolphy

Niettemin zullen weinig liefhebbers zich het genot willen ontzeggen om voor circa 170 gulden meer dan acht uur Coltrane-muziek in huis te halen, inclusief liefst zes vertolkingen van My Favorite Things (drie uit '61 met Eric Dolphy, één uit '62 en twee uit '63), vijf keer Mr. P.C., vier keer Naima, vier keer Impressions, twee keer I Want To Talk About You en eenmaal Ev'ry Time We Say Goodbye.

Voor wie met zijn muziek wil kennismaken, is er de redelijk geprijsde cd John Coltrane: Standards, een verstandig samengestelde selectie uit het song-repertoire dat Coltrane, buiten zijn eigen composities, in de jaren 1961-'65 voor het label Impulse opnam: melodiegetrouwe versies van What's New, Lush Life en All Or Nothing At All, maar ook behoorlijk geavanceerde vertolkingen van I Want To Talk About You en Out Of This World.

De gevorderde liefhebbers worden bediend door de Impulse-cd The Olatunji Concert met de nooit eerder uitgebrachte, laatste live-opnamen die Coltrane maakte op 23 april 1967 in Harlem, New York. Zijn klassieke kwartet met McCoy Tyner en Elvin Jones heeft hier plaatsgemaakt voor de bezetting met pianiste Alice Coltrane, drummer Rashied Ali en tweede saxofonist Pharoah Sanders. My Favorite Things duurt deze keer meer dan 34 minuten en van het ooit zo bekoorlijke walsje resteert weinig meer dan af en toe een flard melodie. Maar Coltrane is er nooit op uit geweest het zichzelf of zijn publiek makkelijk te maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden