Bisschop van Den Bosch: 'Het christendom is geen godsdienst voor iedereen'

Kerkvernieuwer, geestverwant van paus Franciscus en herder. De verwachtingen waren hemelhoog toen Gerard de Korte vorig jaar bisschop van Den Bosch werd. Kan hij die verwachting waarmaken? Een gesprek over zijn kerk, de duivel, de islam en Pasen.

Ontspanning voor aanvang van de mis in de Sint-Janskathedraal, met rechts bisschop Gerard de Korte. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

The Passion? Daar is monseigneur Gerard de Korte, bisschop van Den Bosch, naar eigen zeggen een warm voorstander van. 'De volle rijkdom van het evangelie kan er niet in tot uiting worden gebracht, maar het brengt de mensen wel in contact met figuren en thema's uit de Schrift. En in die liedjes worden toch noties in beeld gebracht die heel wezenlijk zijn. En The Passion eindigt nooit bij het kruis. Altijd wordt de opstanding in beeld gebracht. Dat is het centrale gegeven van het geloof.'

Ook voor de kerk is The Passion van enig belang, zegt De Korte. 'Zelf heb ik een tekst van Guus Meeuwis uit een van de eerste Passions gebruikt in een paaspreek. 'Geef mij nu je angst, ik geef je er hoop voor terug.' Die tekst wordt Jezus in de mond gelegd, waardoor hij een heel sterke religieuze dimensie kreeg.'

Geestverwant van paus Franciscus

Bijna een jaar is De Korte (61) nu bisschop van Den Bosch - met 1 miljoen gedoopte katholieken, 50 parochies en zo'n 300 kerken het grootste bisdom van Nederland. Zijn installatie, 'inbezitneming van de bisschopszetel', vond plaats op 14 mei 2016, precies 50 jaar na de uitvaart van zijn vereerde voorganger mgr. Wilhelmus Marinus Bekkers. Aan die omstandigheid kenden velen, katholieken en niet-katholieken, een grote symbolische betekenis toe. Want Bekkers gold als exponent van de kerkelijke vernieuwing, een proces dat eind jaren zestig abrupt tot stilstand kwam. Van De Korte, geestverwant van paus Franciscus, werd verwacht dat hij de geest van Bekkers weer zou opwekken.

Enerzijds had De Korte, die zich binnen de Nederlandse Bisschoppenconferentie manifesteerde als tegenhanger van de orthodoxe kardinaal Wim Eijk, die verwachting zelf gewekt.

Anderzijds was ze voor hem ook enigszins belastend. Want hij is niet alleen pastor die warm en hartelijk wil zijn, maar ook een leraar die de dogma's van de kerk moet bewaken. En als leraar kan hij het niet goed vinden dat de eucharistie zonder priester, het bevoegd kerkelijk gezag, wordt gevierd. Evenmin kan hij voorkomen dat, in een krimpende kerk, parochies moeten fuseren en dat kerken moeten sluiten.

Maar anders dan kardinaal Eijk en zijn voorganger mgr. Antoon Hurkmans, wil hij de gelovigen zo veel mogelijk 'meenemen in het proces'. Dat wil zeggen: hij wil pijnlijke beslissingen, die tot op zekere onvermijdelijk zijn, niet aan de gelovigen opleggen, maar wil hen er deelgenoot van maken. Onder zijn bewind wordt op lokaal niveau tot kerksluitingen besloten. 'Uiteindelijk ben ik dan degene die kerken aan de eredienst onttrekt. De zwarte piet ligt dus bij de bisschop, maar die zit ver weg, dus dat komt goed uit.'

Met 'lokale geloofsgemeenschappen', die zich eerder op verschillende plaatsen van de Moederkerk hadden afgescheiden, probeert hij een minzame modus vivendi te ontwikkelen. Niet met de illusie dat hij afscheidingen ongedaan kan maken, maar om wederzijdse bitterheid te voorkomen en om 'datgene wat ons bindt waarderend naar buiten te brengen'.

Op weg naar de Sint-Janskathedraal. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het komt er dus op neer dat u op vriendelijke manier hetzelfde doet als uw voorganger.

'Uitgedrukt in kerksluitingen is dat het geval. Maar het is natuurlijk ook van groot belang hoe die weg wordt afgelegd. Voor mijn komst moesten gelovigen de bittere pil van een fusie met andere parochies en de sluiting van hun kerk in één keer slikken. Ik heb dat altijd onbegrijpelijk beleid gevonden. Ik moedig geloofsgemeenschappen aan om na de fusie van hun parochies intensief met elkaar samen te werken. Dan komt op een zeker moment vanzelf de vraag aan de orde of de financiën het toelaten dat alle kerken in die fusieparochie openblijven. Op papier is dat makkelijker te regelen dan in de praktijk, want mensen uit de dorpen willen nauwelijks reizen. Heel gek is dat. Ze gaan wel kilometers verderop boodschappen doen, maar ze willen niet in een naburig dorp naar de kerk. Ze willen de eucharistie in hun eigen gemeenschap vieren. Theologisch zet ik er vragen bij, maar sociologisch is het een gegeven waarmee ik wel rekening moet houden.'

Het onderscheid tussen progressieve en behoudende bisschoppen zit 'm dus meer in de toon dan in de inhoud?

'Veel mensen passen wereldlijke termen als conservatief en liberaal op de kerk toe. Maar het zijn woorden uit de politiek, geen kerkelijke woorden. Er zijn bisschoppen die zichzelf primair zien als leraar van de kerk, en je hebt bisschoppen, zoals ik, die wel leraar willen zijn, maar op een heel pastorale manier. Ik besef dat ik dit werk moet doen in een context van veel religieuze onzekerheid. Hebben wij God geschapen of heeft God ons geschapen? Dit soort vragen is neergedaald in de hoofden van mensen buiten de kerk en mensen binnen de kerk. De grens tussen beide werelden is dus maar heel betrekkelijk. Kerkmensen delen in de religieuze onzekerheid van onkerkelijken. Alleen als er helemaal geen godsbesef meer zou zijn, zouden we als kerk een groot probleem hebben.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Witte Donderdag, bisschop De Korte bereidt zich voor op zijn werkkamer op de mis. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Maar een kerk die in dit deel van de wereld aanhoudend krimpt, heeft toch ook een probleem?

'Met die krimp moeten we wel rekening houden, maar we moeten er niet afhankelijk van worden. We weten niet hoe groot of hoe klein de kerk straks in Nederland zal zijn. Als je de huidige lijn doortrekt, zal het een kleine kerk zijn voor zo'n 10 procent van de bevolking, oftewel een kleine twee miljoen mensen. Tot keizer Constantijn was 10 procent van de bewoners van het Romeinse Rijk christen. Misschien is dat verleden ook onze toekomst. Het christendom is dan ook geen godsdienst voor iedereen. Het is een heel ingewikkelde godsdienst. Maar als 10 procent van de bevolking werkelijk christen is, zal dat op de hele cultuur z'n uitwerking hebben. Noties als barmhartigheid, rechtvaardigheid, vergevingsgezindheid en verzoening blijven dan voor de samenleving behouden.

'Je kunt zeggen: die noties zijn zo in onze cultuur ingedaald dat je voor het onderhoud geen levende kerk meer nodig hebt. Maar ik heb daar zo mijn twijfels over. Overigens moet de kerk zich niet tot de ethiek beperken. Ze is er om de godsvraag centraal te stellen. Het geloof in de God van Israël, die zich heeft laten zien in het gelaat van Jezus Christus. Het begrip God is een onbeschermd handelsartikel. Iedereen kan het in de mond nemen. Net als 'Joods-christelijk gedachtengoed'. Maar als je Wilders vraagt: wat is dat dan, dan zegt hij: eigen volk eerst, bij wijze van spreken. Of: de grenzen dicht voor vluchtelingen.'

U mist die grote volkskerk van weleer dus niet?

'Je kunt vragen stellen bij de kwaliteit van het rijke Roomse leven van vroeger. De latere paus Johannes Paulus II is hier als jongeman geweest, kort na de Tweede Wereldoorlog. Hij zag toen al dat achter de geoliede organisatie van de kerk een zwak geloof schuilging. Oppervlakkig gezien, was er niets aan de hand. De hele zuil stond nog fier overeind, maar hij kon gaan schuiven omdat het geloof sterk geritualiseerd was. Confectiegeloof, noemde monseigneur Bekkers dat. Als de zuil wegvalt, wordt het persoonlijk geloof steeds belangrijker. En onder de katholieken was dat zwak ontwikkeld. De voltooiing van hun emancipatie viel samen met de individualisering. De katholieken hadden de nagestreefde plaats in de samenleving bereikt, en tegelijkertijd ontstond een verlangen naar individuele zelfbeschikking. Ze gingen van groepsemancipatie naar individuele emancipatie. Maar de kerk bestaat bij de gratie van gemeenschapsvorming. Als mensen individueel gaan geloven, is er geen kerk meer. De suggestie dat de kerk kleiner maar fijner wordt, vind ik dus nogal problematisch.'

De liturgie van Witte Donderdag omvat de voetwassing van twaalf gelovigen door de priester. Zij symboliseren Jezus en de apostelen. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De populariteit van paus Franciscus leidt niet tot aantrekkend kerkbezoek?

'Toen de paus vier jaar gleden aantrad, lag een grauwsluier over de kerk. Vanwege de misbruikaffaires. De kerk werd nadrukkelijk op haar principes aangesproken. Daar voelden de mensen van de kerk zich ook machteloos onder. De komst van Franciscus heeft daar wel wat aan veranderd. Hij wordt erkend als paus van de armen en de rechtelozen, als pastorale paus. Maar hij is ook heel klassiek. Hij praat over Maria en over de duivel, en dat geeft voortdurend aanleiding tot misverstanden. Verlichte Europeanen denken dat hij als progressieve paus dus ook wel voor abortus en euthanasie en tegen het celibaat zal zijn. Dat is niet het geval. Maar bij deze paus neemt het dogma toch een andere plaats in dan bij zijn voorgangers. Vroeger draaide de barmhartigheid rondom de waarheid, sinds het aantreden van paus Franciscus draait de waarheid om de barmhartigheid. Zo blijft de waarheid staan dat het huwelijk een verbond is voor het leven, maar tegelijkertijd onderkent de paus dat de kerk wel verder moet met al die miljoenen mensen die falen in hun huwelijksbelofte.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Met aan de muur een portret van paus Franciscus. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Hoe denkt u, als geestverwant van paus Franciscus, over de duivel?

'De duivel wekt op de buitenwacht associaties met de Middeleeuwen. Maar wij gaan uit van de Boze, een boze macht die niet op het niveau van God staat maar die mensen wel in zijn greep kan krijgen. Elk bisdom, ook in Nederland, heeft dan ook een exorcist in dienst. Daar ga ik niet zelf mee aan de slag. En als het tot exorcisme komt, gebeurt dat in samenspraak met een arts en een psychiater. Er is altijd het besef dat ook sprake kan zijn van een ernstige psychische problematiek. Het is moeilijk om te bepalen wanneer een psychisch probleem overgaat in bezetenheid. In Afrika is dit natuurlijk strijk en zet. Waarom is het christendom daar zo populair? Vooral vanwege de geesttheologie. De mensen weten zich omgeven door goede en boze geesten. Ze steken speren in poppetjes en honderd kilometer verderop gaat iemand dood. Daarover doen heel rare verhalen de ronde.'

Dat dit uit de westerse cultuur is verdwenen, lijkt me een vorm van vooruitgang.

'Je kunt je afvragen in hoeverre onze cultuur zich daarvan heeft losgemaakt. Luther had angst voor wouden en bossen vanwege de bosgeesten die daar zouden huizen. Hij wist zich omringd door een bezielde natuur. En hoe zijn alle explosies van geweld en vernietiging in de geschiedenis te verklaren? Is Hitler alleen te snappen als een zieke geest met een vreselijke ideologie, of kun je achter het werk van de nationaal-socialisten iets van de macht van het kwaad of van de boze zien? Het blijft raadselachtig dat zich in Duitsland, waar al 1.200 jaar het Evangelie was verkondigd, zo'n anti-evangelische ideologie kon manifesteren. Duitsers zitten er nog altijd enorm mee in hun maag, juist vanwege het irrationele van die episode. Hun beschaving bleek flinterdun te zijn. Het is de dialectiek van de Verlichting. Wetenschap en techniek waren bedoeld om mensen te emanciperen, maar werden nu aangewend voor de systematische vernietiging van mensen.'

Zijn er voor u, als katholiek, de laatste jaren ook bemoedigde dingen gebeurd?

'Zeker: de toenadering tussen de verschillende kerkfamilies. Of, zoals paus Johannes Paulus II zijn streven naar verzoening tussen Oost en West tot uitdrukking bracht: het christendom ademt met twee longen. In de Nederlandse context gebeurt hetzelfde. De herdenking van het Reformatiejaar (in 1517 verwoordde Maarten Luther in 95 stellingen zijn kritiek op de r.-k. kerk, red.) heeft een sterk oecumenisch karakter. Ik mag schrijven voor het Nederlands Dagblad, oorspronkelijk de krant van de vrijgemaakten. Andries Knevel schrijft in het Katholiek Nieuwsblad. Daar kun je toch alleen positief over zijn? Er wordt vaak gezegd: we gunnen de islam een Verlichting. Ik zou eerder zeggen: we gunnen de islam een oecumene. Want binnen de islam is nu een burgeroorlog gaande, vergelijkbaar met de burgeroorlog binnen het christendom die volgde op de Reformatie.'

Lees terug: Hoe oordeelt God over de zelfmoord-terrorist?

Na zelfmoordaanslagen als in Sint-Petersburg en onlangs in Londen blijft de samenleving machteloos achter. De daders ontlopen berechting, zij geloven dat ze in een paradijs voor hun daden worden beloond. Maar hoe denken andere gelovigen hierover? Rabbijn Menachem Sebbag, bisschop Gerard de Korte en imam Aboe Ismail met het antwoord op die vraag (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden