'Biologisch boeren is rennen'

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek schetst die ontwikkeling in een reeks reportages....

Theo van Schaijk (36) boerde biologisch-dynamisch tussen Herpen en Berghem. Tot die dag in maart. Toen de dienst zijn koeien kwam doden. Omdat er in Berghem een geval van mond- en klauwzeer werd vermoed en Theo's boerderij hemelsbreed op minder dan een kilometer stond. Zijn 130 beesten, preventief geruimd (naar achteraf bleek totaal onnodig, want het alarm was loos, in heel Noord-Brabant heeft zich geen mkz voorgedaan).

Hij had ze 's ochtends samen met zijn vader en broer allemaal zo neergezet en vastgezet dat ze met de kont naar de deur kwamen te staan en niet konden zien wat daar zou gebeuren. Drie veeartsen waren erbij, de rvv wilde in drie ploegen het 'ruimingswerk' doen, maar Theo had de regie geëist en gezegd hoe hij het wou. Zijn vader en broer hadden de dieren één voor één naar de deur gebracht, ze daar in handen gegeven van Theo die ze op zijn beurt één voor één geleid had naar de executieplaats, naar de functionaris met het schietmasker en de injectiespuit.

Een fatsoenlijk, dierwaardig einde had hij voor ze gewild, al wist je natuurlijk nooit wat zo'n beest er nou zelf van vond. Maar 'jongejongejonge, voor een biologische boer is het nog minder te harden dan voor een gangbare boer' - en dan zo'n grijper en de verbrandingsoven die erop volgt.

Nu loopt hij door zijn lege stallen en lege weilanden te twijfelen of hij wel nieuwe koeien moet gaan kopen. Vanaf 1985 is hij boer geweest, samen met zijn vader en de laatste tien jaar biologisch-dynamisch, b.d. in het jargon.

Uiteindelijk was het de mestkwestie - zoals bekend in Noord-Bra bant een prangender probleem dan elders - die de doorslag had gegeven bij het besluit tot omschakeling. 'Zoveel mest, je schaamt je ervoor. Maar meer dingen zaten me dwars. Dat je zoveel kunstmest strooide, overbemesting volgens sommigen. En de huisvesting van mijn beesten: koeien op stro leek me ideaal. Maar als je 't anders wilt, brengt het veel meer kosten met zich mee, en dan moet je dus zien of je je melk duurder kunt verkopen.'

Theo van Schaik werd b.d.. Niet omdat hij zich nou zo 'dynamisch' liet inspireren door de antroposofische ideeën van Steiner c.s., maar omdat gewoon biologisch hem te vrijblijvend was, te veel uitwegen bood. Molk hij voordien vijftig koeien op 25 hectare, nu werden dat zeventig koeien op 55 hectare (op land dat hij als biologisch boerende boer van Staatsbosbeheer en het Brabants Landschap erbij kon krijgen). Hoewel de melkgift zakte van 8000 naar 6000 liter per koe, bleef de productie als geheel op peil door het grotere aantal beesten op Theo's boerderij. Een liter b.d.-melk levert hem 13 cent extra op.

Hij strooit geen kunstmest. Ziekten en plagen gaat hij niet te lijf met chemische bestrijdingsmiddelen (door de reguliere agro-sector altijd gewasbeschermingsmiddelen genoemd). Hij toont hart voor het welzijn van dier (en natuur) en is daarbij zuinig met de hormoonspuit en andere medicaties. Theo bouwde achter de loop- en ligboxenstal een potstal, waarin de mest met een dikke laag stro gemengd een verend tapijt vormt onder de poten van het jongvee.

Voorjaar, na een warme meiweek heeft het vruchtbaar geregend, het gras schiet omhoog. Het is niet alleen hierom dat het land tussen Oss en Nijmegen weelderig oogt. Houtwallen, bosschages, geploegd akkerland tussen weiden, percelen met tuinbouw, bochtige weg, rechte weg dwars op de rivier (Maas), knotwilgen. Woest-mooi landschap is het nog, dat wil zeggen: landschap vol variëteit, zoals het tot vijftig, zestig jaar geleden erbij lag in veel streken van Nederland waar het traditionele gemengde bedrijf gemeengoed was: voordat de boeren zich specialiseerden en het landschap daarbij aanpasten.

'Dat was ook het streven', zegt Theo, 'terug naar het traditioneel gemengde bedrijf.' Een bedrijf als het zijne, met al die soorten grond - van licht zand tot vrij zware rivierklei - vraagt erom. Gemengd bedrijf, zodat je zelf voer voor je beesten produceert en bouwland hebt voor de mest van je beesten. Zodat je een min of meer gesloten systeem krijgt en je niet over grote afstanden hoeft te slepen met voer, mest en beesten. Zodat je dus ook minder makkelijk ziekten versleept.

'Enne, je eigen beesten als vlees verkopen aan je eigen klanten. Pak ketjes van ongeveer 5 kilo-van-alles-wat, aan de Deursenseweg (ook wel Bredestraat geheten) aan huis verkocht en desnoods aan huis bezorgd bij de mensen die hem in het telefoonboek onder Ravenstein wisten te vinden. 'Zodat je ook als boer scherp blijft, omdat je direct met de consument te maken hebt.'

Het was een grote omschakeling, een breuk met hoe je grootgebracht bent en wat je hebt geleerd op school. Hoe beviel het? 'In de eerste periode vond ik het wel eh... wat vind ik daar nou van? In het begin vond ik het wel meevallen. Pas naderhand waren er dingen die zwaar... eh... Je moet altijd je ogen gebruiken en dingen zelf uitzoeken, maar als boer kun je denken en ook op school leerde je dat er niet één methode was. 't Is altijd boerenwerk, hoe je 't ook doet. Maar bijvoorbeeld zuring. Op zich is zuring geen probleem, maar die gaat zaad vormen, ook bij de buren... en dat moest ie niet doen, en jij wilt niet spuiten. De kunst is dan iets te vinden om het beheersbaar te maken. Door extra vruchtwisseling, door het zwart houden: braak te laten liggen is een mogelijkheid; aardappels in het bouwplan is ook een idee: in de schaduw van een aardappelplant groeit niks. Maar altijd is het meer werk dan bij het gangbare boeren.

'Biologisch boeren moet je niet gaan romantiseren. Het is rennen en financieel ben ik er tot nu toe niet wijzer van geworden. Het zou zich nu moeten gaan uitbetalen, nu mestverwerking in de gangbare landbouw ook geld gaat kosten, maar ja, nu zit ik zonder vee.

'Het land is mooi hier, maar mijn land ligt in zestien blokken over 23 percelen verkaveld; 23 kilometer heb ik op z'n verst te overbruggen, dat kost dus veel tijd. Ik denk nu na over een andere doorstart, ook biologisch-dynamisch: geen melkkoeien meer, maar melkschapen en melkgeiten.' Naast overwegingen van praktische aard is er namelijk de wetenschap dat je van een schaap of geit niet zo persoonlijk afscheid hoeft te nemen als van een koe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden