Bio-koeien in de kantine van het Rode Leger

Het is tamelijk eenvoudig om in Berlijn voor het parlement 'het einde van de agrarische fabrieken' aan te kondigen, zoals bondskanselier Schröder deed op het hoogtepunt van de BSE-crisis....

Bijvoorbeeld in Groß Germersleben, een dorp in Saksen-Anhalt. Daar ligt zo'n agrarische fabriek. De runderen staan er in eindeloos lange stallen, met zijn tienen in een box. De vloer is van beton, met gleuven voor de mest. Hooi hebben de dieren niet. Maar ze leven beter dan in de DDR-tijd: toen moesten er vijftien in dezelfde ruimte.

'Wij produceren al diervriendelijk', zegt ingenieur Helmut Schulze. Hij is trots op de veranderingen die zijn bedrijf heeft doorgevoerd sinds de Duitse hereniging. Hij behoort tot een groep van zestien medewerkers van het collectieve veebedrijf die de collega's hebben uitgekocht.

Hielden ze vroeger 22 duizend dieren, nu zijn het er nog maar 12 duizend. In de ventilatie is flink geïnvesteerd en de dieren hoeven niet aan de ketting, zoals bij kleine boerenbedrijfjes in deelstaten als Beieren.

De bezitsverhoudingen mogen zijn veranderd in de voormalige DDR, de omvang van de boerenbedrijven is er nog altijd enorm. Daardoor voldoet het bedrijf van Schulze makkelijk aan de nieuwe norm van minister Künast: twee stuks grootvee per hectare. Er gaat veel geld om. Zonder de subsidie op elke geslachte stier is het bedrijf niet meer rendabel. Met veel scepsis kijken de boeren dan ook naar de revolutie die in Berlijn is afgekondigd.

'De soep wordt niet zo heet gegeten als hij wordt opgediend', zegt Schulze zelfverzekerd. 'Uiteindelijk beslist de markt, niet de politiek. Künasts doel van 20 procent bio-landbouw wordt door de consument genegeerd. Die is niet overtuigd van het kwaliteitsverschil. De verbaal geuite wensen van de consument zijn vaak anders dan het koopgedrag.'

Hij somt de gevaren op van de bio-landbouw, volgens hem een luxe die alleen een kleine elite in het rijke Westen zich kan permitteren: 'Dat er sinds de verbreiding van het scharrelei weer salmonella-doden vallen, neemt de politiek voor lief.'

Volgens Schulze hebben de mensen een geïdealiseerd beeld van de landbouw gekregen door de levensmiddelenreclame op de televisie. 'We krijgen de romantische landbouw niet meer terug. Dat is niet de werkelijkheid en niet de toekomst. Landbouw is economie op het land. Er moet meerwaarde worden gecreëerd, anders loont het niet.'

Vijftig kilometer noordelijker, in Briest bij het stadje Brandenburg, leiden de runderen van naamgenoot Paul Schulze (geen familie) een volkomen ander bestaan. De kalveren drinken melk bij de moeder, want dit is een bio-boerderij.

De wilde kudde graast op het terrein van een voormalige kazerne van het sovjet-leger. Het bord met de rode ster en de leus over Lenin staat nog steeds naast de ingang, bedekt met graffiti. De koeien gebruiken de vroegere kantine als stal.

Schulze praat honderduit tegen zijn dieren. Die zien er vaak zwaar gehavend uit door een voortdurende machtsstrijd. Als hij ze krachtvoer komt geven, moet hij eerst eer betuigen aan het alfa-dier. Dat werkt zo in een kudde. 'Ik leer er elke dag bij. Wist u dat koeien er een crèche op nahouden?', zegt Schulze.

Hij kan idealistisch vertellen over de verhouding tussen dier en mens. De voordelen van zijn eco-asperges kan hij tot in de kleinste chemische details beschrijven. Hij heeft in de DDR-tijd tenslotte tonnen kunstmest over het land uitgestrooid, dat was zijn vak. 'Dat het goed smaakt moet de doorslag geven', vindt hij nu. Hij heeft geen enkele moeite om zijn producten te verkopen.

Toch is Schulze opvallend terughoudend als het over de 'Agrarwende' gaat. 'Die biologische producten kosten veel meer. Hier kan bijna niemand zich dat veroorloven', zegt hij. 'Het is al heel wat als we onze levensmiddelenindustrie zover krijgen iets natuurlijker te produceren.'

Dat is precies wat de voortvarende Groene minister van Landbouw Künast sinds haar aantreden op het hoogtepunt van de BSE-crisis probeert te bewerkstelligen. Het grote verschil tussen toen en nu is, dat het thema uit het nieuws is verdwenen. De Duitsers kopen allang weer rundvlees.

De boeren, die tijdens de crisis deemoedig beloofden met Künast te zullen samenwerken, zien hun kans schoon en liggen dwars. 'We hebben geen Agrarwende nodig', zei voorzitter Sonnleitner van de boerenbond vorige maand op een landbouwcongres in Münster.

Volgens hem moeten niet de mensen achter de regeringstafel beslissen, maar de markt. 'Als er meer vraag is naar bio-producten, dan zullen wij Duitse boeren die waren ook produceren. Dat kun je niet politiek verordenen', vindt Sonnleitner.

Hij heeft minister Künast al spottend uitgemaakt voor 'koningin der legkippen' wegens haar plan de legbatterijen af te schaffen. De boerenbond is bang dat Duitsland door strengere regels in te voeren de concurrentie met het buitenland onmogelijk maakt.

Vijfduizend boeren floten minister Künast in Münster uit. Maar die herinnerde hen onverstoorbaar aan hun subsidies en prikkelde ze. 'Ik wil bereiken dat de belastingbetaler weer zegt: Ja, voor deze soort landbouw betalen we graag.' Volgens Künast groeit de bio-markt explosief. 'De vraag is, of u daaraan verdient.'

De milieugroeperingen in Duitsland, die het proces op de voet volgen, stonden aanvankelijk kritisch tegenover minister Künast. 'We waren bang dat er alleen over verandering zou worden gepraat zolang de BSE-crisis duurde en er druk op de ketel stond. Maar die angst is niet bewaarheid', zegt Volkhard Wille, landbouwdeskundige van de Duitse natuurbescherming.

Künast bereidt de ene na de andere maatregel voor. Haar belangrijkste instrument is de Duitse subsidiestroom van 2,8 miljard mark, die in de toekomst alleen ten goede zal komen aan bedrijven die diervriendelijk produceren. 'Een grote stap in de goede richting', oordeelt Wille.

Dan is er haar pluimveeverordening. Op de eierdozen moet eerst komen te staan dat de eieren uit een legbatterij komen. Vanaf 2006 zijn alleen nog zogeheten 'volières' voor kippen toegestaan. Opdat de consument beter kan kiezen, wordt in de herfst een eenheidskeurmerk voor bio-producten ingevoerd.

'Als je bedenkt dat ze dat allemaal in een half jaar heeft gedaan, dan heeft de minister echt iets om te laten zien', zegt Wille. De landbouwhervorming gaat niet heel snel, omdat de Duitse landbouw is ingebed in het EU-beleid. 'Maar de verandering is onomkeerbaar.' Volgens Wille dwingen de EU-uitbreiding en de WTO-onderhandelingen sowieso tot een ingrijpende vernieuwing.

Het boerenprotest bekijkt hij gelaten. 'De oude lobby's slaan wild om zich heen, maar ze maken geen kans.' Wille vindt dat de landbouw juist niet aan de markt mag worden overgelaten. ' Het consumentengedrag alleen kan geen structurele verandering bewerkstelligen. Het is de taak van de politiek om de koers aan te geven.'

Op het grote runderbedrijf in Groß Germersleben zijn ze niet onder de indruk. 'Ze zullen een paar dingen politiek verkopen als verandering', zegt ingenieur Helmut Schulze. 'Maar verder zal er niet veel veranderen, omdat het klopt wat wij doen. Wij produceren toch niet tegen de mensen of tegen de natuur?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden