'Binnen is binnen', denkt de illegaal

Nederland heeft strenge regels om illegale migranten te weren, maar voert die niet uit. Socioloog Godfried Engbersen bepleit tijdelijke arbeidscontracten en legalisering van illegalen die zich zes jaar lang goed hebben gedragen....

HET WAS een moeilijk onderzoek. In de eerste plaats vanwege het onderwerp. Illegale vreemdelingen hebben nu eenmaal iets te verbergen. Maar ook de financiering van het zes jaar durende project verliep moeizaam. Godfried Engbersen: 'Hoge ambtenaren ontkenden dat er een illegalenvraagstuk was. Er rustte een politiek taboe op. Ook voor sommige wetenschappelijke collega's was het onderwerp taboe, omdat onderzoek doen naar illegale migranten repercussies kon hebben voor de onderzochte groep. Wij vonden het evenwel van belang het mistige publieke debat over illegalen - met zijn wilde, overtrokken schattingen van de aantallen - van meer informatie te voorzien.'

Vooral gemeenten en overheidsdiensten die met illegalen te maken hebben, zoals de directie Politie van Binnenlandse Zaken en de dienst sociale zaken van de gemeente Rotterdam, waren bereid het onderzoek van het begin af aan te ondersteunen.

Godfried Engbersen, hoogleraar sociologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, houdt zich al jaren bezig met de onderkant van de samenleving. Voor zijn promotieonderzoek naar mensen zonder werk ging hij een jaar in de Rotterdamse achterstandswijk Het Nieuwe Westen wonen. Persoonlijk contact met de te onderzoeken groep is voor hem de beste manier om strategieën om te overleven te doorgronden. Ook het onderzoek naar de illegalen is gebaseerd op interviews met de betrokkenen.

Vrijdag presenteerde Engbersen de resultaten van het project De Ongekende Stad (uitg. Boom), een zeer leesbare studie naar inbedding en uitsluiting van illegale migranten in Rotterdam, Amsterdam-Bijlmer en Utrecht-Noord. Ondanks het gebrek aan perspectief op een regulier bestaan weten ten minste veertigduizend illegalen zich in onze samenleving staande te houden. Een meerderheid wordt daarbij geholpen door legale migrantengemeenschappen als Turken, Afrikanen en Marokkanen. Vaak komen zij op een toeristenvisum op bezoek bij hun Nederlandse familieleden, om niet meer naar hun land van herkomst terug te keren.

De al in Nederland wonende migranten spelen dus een sleutelrol bij de inbedding van illegalen. Zij nodigen familieleden en stamverwanten uit, bieden onderdak en helpen inkomsten te verwerven. De onderzoekers beschrijven de Bijlmer als een bazaar, een informele ruimte waarin legale en illegale activiteiten vloeiend in elkaar overgaan. Grote groepen legale migranten profiteren van illegalen doordat ze hun woning en hun papieren, die toegang geven tot voorzieningen, kunnen verhuren.

Andere illegalen, met name uit Oost-Europa, werken als seizoensarbeiders in de land- en tuinbouw of in de prostitutie. Een derde groep komt op eigen gelegenheid binnen en moet zonder netwerk in Nederland zien te overleven. Deze categorie zonder 'sociaal kapitaal' loopt het grootste risico te belanden in wat Engbersen 'overlevingscriminaliteit' noemt: diefstal en drugshandel. Hoe meer illegalen worden uitgesloten, zo luidt de centrale stelling van het onderzoek, des te meer ze zijn aangewezen op de criminaliteit.

- Stelt u links Nederland gerust?

'Het gevaar bestaat dat de studie op verschillende manieren gelezen kan worden. Diegenen die zich willen laten geruststellen, zullen veel van hun gading vinden. De criminaliteit onder illegale vreemdelingen is beperkt. Hetzelfde geldt voor het misbruik maken van de verzorgingsstaat. De rechtsorde wordt niet ondermijnd. De aanwezigheid van de illegalen drukt het zwaarst op de hier legaal aanwezige migranten. Zij vangen grotendeels de illegalen op.'

- Illegalen worden uitgesloten van de reguliere arbeidsmarkt. Ze zijn dus aangewezen op zwart werk of ondersteuning door legale familieleden en landgenoten. Het alternatief is 'overlevingscriminaliteit'. Waarom willen ze dan toch tot elke prijs in Nederland blijven?

'Binnen is binnen. Hoe marginaal ook, ze raken toch op een of andere manier geïntegreerd in de Nederlandse samenleving. De meerderheid komt hier met medewerking van hun legale familieleden. Vooral onder Turken en Afrikanen heerst sterke loyaliteit en solidariteit jegens familie en stamgenoten. Het onderscheid tussen legaal en illegaal is voor hen meestal niet irrelevant. Een migrant wordt niet als een illegaal beschouwd, maar in de eerste plaats als een familielid of een kennis die geholpen moet worden. Die eigen regels van solidariteit en die gastvrijheid frustreren zo de Nederlandse rechtsregels.'

- Die regels worden strenger. Leidt dat niet tot ontmoediging onder migranten om hun verwanten te laten overkomen?

'Dat is inderdaad het belangrijkste, indirecte, effect van het stringente beleid. Migranten worden voorzichtiger met het uitnodigen van hun familie om naar Nederland te komen. Maar daar staat weer tegenover dat mensen dan op andere manieren proberen binnen te komen, via smokkelroutes. Illegale grensovergang is niet tegen te houden. Ondanks de opbouw van Fort Europa aan de buitengrenzen van de Europese Gemeenschap. Maar, anders dan bij de Berlijnse Muur, worden migranten die de oversteek wagen niet neergeschoten. Humanitaire overwegingen en rechtsregels verzetten zich daartegen. Velen komen bovendien, met een toeristenvisum, legaal binnen. De grensbewaking komt dan ook veel meer te liggen bij de loketten van de verzorgingsstaat.'

- Er is een soort bewapeningswedloop: met behulp van DNA- en botonderzoek wordt vastgesteld of je in aanmerking komt voor gezinshereniging.

'Dat klopt, het zal moeilijker worden om binnen te komen en aanspraak op voorzieningen te maken. De vraag is dan: gaan ze weg? Op het eerste gezicht schrikt de strenge regelgeving af. Maar als ze eenmaal binnen zijn, dan verricht een egalitair land als Nederland allerlei inspanningen om ze gelijkwaardig te behandelen. We hebben moeite illegalen met harde hand te bestrijden.

Nederland heeft twee gezichten: het strenge Bolkestein-gezicht en tegelijkertijd het Gümüs-gezicht. Als puntje bij paaltje komt, weigert Nederland ze uit te zetten. Burgers en staatsfunctionarissen willen de regels die de politiek heeft gesteld niet altijd uitvoeren. Zolang ze geen overlast veroorzaken, worden illegalen getolereerd. In dat spanningsveld kan onze samenleving, ondanks de strenge regels, toch een paar honderdduizend illegalen opvangen. Dat is de orde van grootte waarin je naar mijn overtuiging moet denken.'

Engbersen verwijst naar de Mexicaanse schrijver Octavio Paz, die in The labyrinth of Solitude het protestantse Amerika kenschetst als een samenleving die uitsluit. Amerika was niet in staat 'vreemde elementen' - de indianen - een plek te bieden, terwijl het rooms-katholieke Mexico dit wel deed. Het egalitaire Amerika roeide de indianen uit en plaatste de overgeblevenen in reservaten. Het hiërarchische Mexico bood de indianen openingen aan de onderkant van de maatschappij.

In Europees verband herkent Engbersen deze twee modellen: het protestantse model in Noord-Europa en het katholieke in het zuiden. Ook in Nederland ziet hij een sterk uitsluitende, legalistische opstelling. Illegalen horen er niet te zijn en dus moet alles in het werk worden gesteld om ze te weren. De Koppelingswet is naar internationale maatstaven een veelomvattend uitsluitingsinstrument.

In de landen rond de Middellandse Zee bestaat naar de mening van Engbersen een minder grote obsessie om illegale migranten uit te sluiten van arbeid - mede omdat de verzorgingsstaat daar minder uitgebreid, dus minder duur is. De informele economie, het zwartwerken dus, is daar veel belangrijker. De laatste jaren zijn in Italië, Spanje en Frankrijk honderdduizenden illegalen gelegaliseerd.

Ze komen dus in Zuid-Europa gemakkelijker binnen dan in een land als Nederland. Maar daar staat volgens Engbersen tegenover dat illegalen in mediterrane landen veel meer worden vernederd door de autochtone bevolking en gediscrimineerd door de functionarissen van de staat dan bij ons.

- Moeten wij ook alle vreemdelingen legaliseren?

'Het is natuurlijk in Italië veel makkelijker en goedkoper ze te legaliseren. Als ze werkloos zijn, krijgen ze veelal geen bijstandsuitkering en geen huisvesting. De ouderenzorg in Zuid-Italië en de zorg voor gehandicapten steunt sterk op inwonende Oost-Europeanen, bij gebrek aan decente publieke ouderenzorg. De vreemdelingen zijn daar het proletariaat van de eenentwintigste eeuw.

'Voor Nederland heeft legalisering veel grotere repercussies. Als wij honderdduizend migranten zouden legaliseren en ze zouden niet direct allemaal een reguliere baan hebben - wat niet te verwachten is - zou dat grotere kosteneffecten hebben.

'De in Nederland verblijvende illegalen kosten weinig. Ze werken in sectoren waar je geen Nederlanders voor kunt krijgen. In de tuinbouw en in naai-ateliers krijgen illegalen hetzelfde loon als legalen. Maar zij doen het werk dat gevestigde burgers niet doen.'

- Tijdelijke contracten voor migranten?

'De migratie wordt steeds minder grijpbaar. Vroeger had je gastarbeiders, nu illegale migranten, pendelmigratie en uitgeprocedeerde asielzoekers. Je kunt proberen uit alle macht daar greep op te krijgen, maar je kunt ook aansluiten bij die nieuwe mobiliteit van mensen. Bijvoorbeeld pendelmigratie makkelijker maken door tijdelijke arbeidscontracten. Misschien moet je termijnen stellen waarin mensen niet alle sociale rechten worden toegekend die wij hebben. Het inburgeringsplan van Entzinger en Van der Zwan, met werk onder het minimumloon in concessiebedrijven, is daar een voorbeeld van.'

- Pleit u voor een gedoogbeleid?

'Gedogen ja, maar niet alleen dat. Accepteer dat bepaalde sectoren, zoals de land- en tuinbouw, niet kunnen worden vervuld door Nederlanders. Dus tijdelijke contracten moeten mogelijk zijn. Dat zie je in Duitsland met de verbouwing van Berlijn.

'Legaliseer grijze illegalen. Als je er zes jaar in geslaagd bent te blijven, je bent niet uitgezet, niet crimineel geweest en je hebt een zekere bijdrage geleverd aan de economie - dat kan ook de huishoudelijke economie zijn: zorg voor een ziek familielid - dan mag je blijven. Dat lijkt aantrekkelijk, maar dat is het niet, want probeer jij maar eens zes jaar illegaal ergens te verblijven.'

- In brede lagen van de bevolking neemt de tolerantie af. Er is veel criminaliteit onder migranten, en niet alleen om te overleven. Bent u niet een beetje onnozel met uw zachte aanpak?

'Ik wil me niet verzetten tegen het restrictieve beleid ten aanzien van de instroom. Ik pleit alleen voor meer mogelijkheden voor tijdelijke tewerkstelling en selectieve legalisering van illegalen waar niemand last van heeft. Natuurlijk moet criminaliteit bestraft worden. Soms is er een directe relatie tussen migratie en criminaliteit, zoals bij de georganiseerde misdaad. Soms is er een relatie tussen criminaliteit en integratie, zoals bij Marokkaanse jongeren. Dat heeft niets te maken met illegale migratie. Illegalen moet je niet zodanig marginaliseren dat ze hun toevlucht moeten zoeken tot criminaliteit. Op deze manier heb je de minste overlast.

'Ik geloof niet in simpele oplossingen, daar komt het eigenlijk op neer. Het is heel makkelijk gezegd: streng beleid. We hebben inmiddels strenge regelgeving, maar belangrijk zijn handhaving en uitvoering daarvan. Dat wordt niet waargemaakt. We willen geen razzia's en we willen de internationale regelgeving rond uitzettingen niet negeren. Ook de VVD wil daar niet aan. Het gevolg is simpelweg dat illegalen deel zullen blijven uitmaken van de Nederlandse samenleving. Het gaat er dan vervolgens om deze realiteit beheersbaar te maken, om een beleid van het minste kwaad. Niet om het oplossen van sociale problemen. Dat is voor sociologen en beleidsmakers moeilijk te accepteren: dat sommige sociale problemen onoplosbaar zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.