Billenkoek en hysterie

Freud en Jung hadden waarschijnlijk hun vingers afgelikt bij de thema's van David Cronenbergs films. Nu figureren ze zelf in A Dangerous Method. 'Misschien wilde ik altijd al een film maken over Freud. Onbewust.'

De gedachte die zich onvermijdelijk opdringt tijdens het bekijken van A Dangerous Method is: hoe zouden Carl Jung en Sigmund Freud eigenlijk kijken naar het oeuvre van regisseur David Cronenberg? Lichamelijke verminkingen, mind control, waanbeelden, seksuele fantasieën, de samensmelting van mens en dier of machine - de grondleggers van de psychoanalyse hadden hun vingers vermoedelijk afgelikt bij de gebruikelijke thema's van de cineast.


Wat helemaal niet betekent, zo vertelt Cronenberg vlak na de wereldpremière in Venetië, dat hij voor hij begon aan A Dangerous Method het werk van het duo goed kende. Hij wist natuurlijk wel iets over Freuds theorieën over dromen en het onderbewustzijn 'zoals elke kunstenaar uit de 20ste eeuw', maar verder ging zijn belangstelling niet. 'Het was nooit zo dat ik à la Salvador Dalí de theorie van droomanalyse verwerkte in mijn kunst. Of dat ik, zoals Bertolucci, psychoanalyse gebruikte als gereedschap voor mijn werk. Maar nadat ik Christopher Hamptons script had gelezen voor het toneelstuk The Talking Cure, dacht ik: dit is het. Misschien wilde ik altijd al een film maken over Freud. Onbewust.'


A Dangerous Method, een bewerking van het toneelstuk van Hampton, schetst de ingewikkelde driehoeksverhouding tussen Freud, zijn leerling Jung en diens patiënte Sabina Spielrein. Jung besluit op haar voor het eerst Freuds theoretische talking cure toe te passen: door te luisteren naar Spielreins verlangens en driften wil hij haar genezen van haar hysterische aanvallen. Waarna hij zich verliest in een buitenechtelijke sm-relatie - al wordt er in de film vooral veel gediscussieerd over onderdrukking en toegeven aan impulsen. 'Deze mensen praatten meer over seks dan dat ze het daadwerkelijk hadden. Niet eens zo ongebruikelijk trouwens. Dus ik denk dat de verhoudingen in de film wel kloppen.'


Toch lijkt A Dangerous Method op het eerste gezicht wel een wat ongewone film voor de regisseur, die vooral na Scanners (1981) naam maakte met body horror - expliciete films waarin verminkingen van het menselijk lichaam een belangrijke rol spelen. Het is een imago dat hem blijft achtervolgen - al heeft hij de meest extreme ranzigheid al zo'n twintig jaar geleden achter zich gelaten: psychologische horror werd steeds belangrijker, tot hij met Spider (2002) op het terrein van intellectuele hermetische films belandde. Vervolgens maakte de inmiddels 67-jarige regisseur - al helemaal tot wanhoop van de oude kern horrorfans - de afgelopen jaren films die bijna mainstream zijn: de compromisloze maffiafilms A History of Violence en Eastern Promises, waarin hij geweld onderzoekt.


Maar ook daarbij vergeleken is A Dangerous Method de overtreffende trap van conventioneel: een kostuumfilm, een biopic eigenlijk, met een sterrencast van Viggo Mortensen, Michael Fassbender en Keira Knightley - acteurs die ook gecast zijn op hun verkoopwaarde, zo geeft Cronenberg toe. En afgezien van wat hysterische aanvallen van Knightley en de billenkoek die zij sporadisch krijgt, is het vooral een heel afgemeten film in smaakvolle decors.


Elk verhaal vraagt nu eenmaal om een eigen aanpak, vindt Cronenberg. 'En de stijl van deze film is beïnvloed door de boeken van Freud en Jung. Die schreven prachtig, maar heel beheerst, koel en objectief. Zelf probeer ik altijd al sentimentaliteit te vermijden. Ik houd er niet van op een knop te drukken zodat je een emotionele reactie teweeg brengt - vandaar dat mensen mijn films wel vaker koud noemen. Maar voor mij zijn ze gewoon neutraal. Objectief. En toch vind ik juist dit een heel emotionele film - al is dat iets wat je je pas tegen het einde realiseert. Omdat dit geen sentimentele mensen waren: ze waren vooral analytisch en konden erg wreed zijn tegen elkaar.'


Schrijver Hampton deed veel historisch onderzoek naar het trio - sommige zinnen uit de dialoog zijn letterlijk afkomstig uit brieven of dagboeken. A Dangerous Method laat hen zien als drie geestverwanten die elkaar opzoeken omdat zij onderling vrijuit kunnen spreken over hun - zeker voor die tijd - subversieve en nieuwe ideeën over gedrag en hoe dat gestuurd wordt door (seksuele) driften. En op basis van die gedachtes gaan zij binnen hun eigen cirkel experimenteren. Dat is ook 'gevaarlijk' omdat zij zich op onontgonnen terrein bevinden - eigenlijk gaan ze op ontdekkingstocht door de krochten van de ziel.


En zo lijkt de film wel op Crash (1996), Cronenbergs film over een groep mensen die opgewonden worden van auto-ongelukken en daarom steeds meer gevaarlijke situaties creëren voor zichzelf en de maatschappij. 'Niet stilistisch natuurlijk, maar A Dangerous Method gaat ook over een groep mensen die een theorie heeft over het leven die door de maatschappij waarin ze leven als gevaarlijk wordt beschouwd. Ze vormen zo een zelfde soort subcultuur.'


Cronenberg realiseerde het zich pas achteraf. En ook dat het, net als Hal Raglan uit The Brood en Seth Brundle uit The Fly, wetenschappers zijn die over grenzen gaan omdat ze oprecht geloven zo een betere wereld te creëren.


Cronenberg herkent hun onderzoekende blik- 'het niet-onderzochte leven is het niet waard om geleefd te worden, dat principe.' Kunstenaars en psychoanalytici of wetenschappers - iets dat hij zelf ook ooit als carrière ambieerde - doen volgens hem hetzelfde. 'Allebei zeggen we: dit is de geaccepteerde realiteit, maar dat is slechts de oppervlakte. Er zit nog iets onder. En daar zoeken we naar: die plekken die verborgen zijn, maar wel invloed op ons hebben.'


A Dangerous Method mag misschien meer om Jung draaien, het is Freud waar Cronenberg uiteindelijk meer affectie mee heeft. Jung werd in de loop van zijn leven steeds religieuzer. Hij geloofde dat lichaam en geest op een bepaalde manier van elkaar gescheiden kunnen zijn.


'Niet dat ik Jung verwerp, maar op dat punt kan ik niet met hem meegaan. Freud accepteerde het menselijk lichaam meer als een realiteit: hij had het over vagina's, penissen, anussen en al die dingen waar mensen het niet over wilden hebben. Hij benadrukte dat het een grote invloed heeft op wie wij zijn. Hij accepteerde de relatie tussen lichaam en geest.'


En inderdaad: het is het onderzoek naar die link die de grote constante is in het werk van Cronenberg. Zelfs in dit ingetogen kostuumdrama toont hij het wel degelijk in al zijn groteskheid, in de vorm van Sabina's hysterische aanvallen.


Cronenberg opent er zelfs zijn film mee: in een koets laat hij Keira Knightley zich alle kanten opwurmen, als een wild dier. Het gezicht vertrokken tot een lelijke grimas, de klanken die ze uitstoot lijken uit een diep binnenste te komen. 'Ik heb een paar domme recensies gelezen waarin stond dat ze overacteert, zeker vergeleken bij de klein acterende Fassbender en Mortensen. Ja, natuurlijk! Zij speelt hun hysterische patiënt!


'Hysterie was een sociale ziekte die voortkwam uit de repressie van vrouwen, maar het vervormde het lichaam en beïnvloedde de spraak. Er is beeld vanuit die tijd en dat is zo verontrustend dat er écht niet naar te kijken valt: het kon een uur duren voordat een patiënt een zin had uitgesproken. Zo kun je dat natuurlijk niet filmen. Maar we moesten wel laten zien dat Sabina echt niet kon functioneren zonder hulp en hoe ze geleidelijk de controle terugwon. Dus we hebben het er juist uitgebreid over gehad, over hoe ver we konden gaan.'


Vier voetnoten in het werk van Sigmund Freud


Meer was de Russisch-Joodse Sabina Spielrein eigenlijk niet. Ze werd in augustus 1904 opgenomen in het Burghölzli ziekenhuis, waar ze een relatie had met haar arts Carl Jung. Er zijn sterke aanwijzingen dat die seksueel van aard was. Na haar genezing studeerde ze af en werd een collega van Freud en Jung, met wie ze veelvuldig correspondeerde. In 1923 keerde ze met haar echtgenoot terug naar Rusland waar ze veel betekende voor de opkomst van psychoanalyse daar. In 1942 werden zij, inmiddels weduwe, en haar twee dochters door SS'ers in een synagoge gedreven en doodgeschoten. Pas toen er in 1977 papieren en brieven van haar werden gevonden, bleek dat zij veel meer invloed heeft gehad op Freuds en Jungs ideeën dan werd gedacht.


Filmografie


A Dangerous Method (2011)


Eastern Promises (2007)


A History of Violence (2005)


Spider (2002)


ExistenZ (1999)


Crash (1996)


M. Butterfly (1993)


Naked Lunch (1991)


Dead Ringers (1988)


The Fly (1986)


The Dead Zone (1983)


Videodrome (1983)


Scanners (1981)


The Brood (1979)


Fast Company (1979)


Rabid (1977)


Shivers (1975)


Crimes of the Future (1970)


Stereo (1969)


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.