Bill Cosby: de transformatie van een zedenmeester

Het is voor het eerst dat de Amerikaanse komiek Bill Cosby, die door ruim vijftig vrouwen wordt beschuldigd, zo in de tegenaanval gaat. Hij heeft maandag zeven vrouwen aangeklaagd wegens smaad. Nooit eerder onderging iemand zo'n abrupte gedaanteverwisseling als Cosby. Waarom heeft de val van de 'knuffelvader' zo lang geduurd?

Dit artikel verscheen in december 2014 in de Volkskrant.

Beeld Ronald Grant Archive

Bill Cosby is 77 jaar oud en bijna blind, zegt zijn biograaf. Hij heeft nog het leven, maar de tijd is hem al aan het verlaten. Die is nu van anderen, het is voorbij. Het overkomt iedereen. Wel gaat het bij hem verder: de tijd ontglipt hem niet alleen, de tijd rekent ook hardhandig met hem af. Alles wat zo lang verzwegen en onderdrukt werd, barst naar buiten en blaast Cosby van zijn voetstuk.

Veel van waar hij voor stond is in het tegendeel verkeerd. De vaderfiguur is een verkrachter geworden; de zedenmeester een hypocriet; het knuffelbeest een verongelijkt man. Hoewel geen rechter geoordeeld heeft, is dat nu in elk geval het beeld. Nooit eerder onderging iemand zo'n abrupte en totale gedaanteverwisseling in de ogen van het publiek. Er is een precieze datum waarop de omslag begon: 16 oktober.

Op die dag verschijnt de zwarte komiek Hannibal Buress op het toneel in Philadelphia. In Cosby's woonplaats opent hij de aanval op de ster en diens gewoonte andere zwarten de les te lezen. Buress: 'Hij komt op tv en zegt: trek je broek op zwarte mensen. Yeah. Maar jij verkracht vrouwen, Bill Cosby.'

Beeld Michael Ochs Archives

Comeback

De video van het optreden gaat viral, er volgt een golf van reacties op de sociale media, vrouwen spreken zich uit in kranten en op televisie, Cosby zwijgt, zijn advocaten ontkennen, maar als er almaar nieuwe vrouwen met beschuldigingen opduiken, is de kettingreactie niet meer te stoppen. NBC en Netflix zien af van nieuwe plannen met de oude ster, een herhaling van The Cosby Show wordt geschrapt, een zetel in de raad van toezicht van Temple University in Philadelphia moet Cosby opgeven. Afgelopen donderdag neemt de marine hem een eretitel af. In anderhalve maand is niet alleen zijn poging tot een comeback mislukt maar ook zijn reputatie kapot.

De snelheid van de onttakeling springt in het oog: het kan gauw met iemand afgelopen zijn tegenwoordig. Maar de echte vraag bij de val van Cosby is juist: waarom heeft het zo lang geduurd?

De beschuldigingen dat hij vrouwen verdoofde en verkrachtte, gaan terug naar 1967. De Amerikanen waren nog niet op de maan geland, Martin Luther King en Robert Kennedy leefden nog. Hij ging ermee door tot in het internettijdperk, tot 2004, als de verhalen van zijn minstens achttien vrouwelijke aanklagers kloppen. Alles bij elkaar zijn dat heel veel jaren en heel veel vrouwen, maar Cosby kwam er dan bijna een halve eeuw lang mee weg.

Een deel van de verklaring ligt verscholen in het relaas van Linda Traitz. Dat luidt zo: net van de middelbare school trekt ze in 1969 met een groep vrienden uit Florida naar Californië. Ze wil avontuur en is idolaat van sterren. In West-Hollywood wordt ze serveerster in Café Figaro, waarvan Cosby mede-eigenaar is. Op een dag nodigt hij haar uit voor een ritje naar het strand in zijn Rolls Royce. Daar aangekomen opent hij een koffertje met pillen. Neem er een, dan ontspan je, zegt-ie. Ze weigert, maar hij blijft aandringen. Ten slotte stort hij zich op haar. Ze rukt zich los en rent weg in haar lange hippiejurk. Ze vertelt het aan collega's en familie, maar gaat niet naar de politie.

'Het was een andere tijd', zegt haar broer tegen The Washington Post, de krant die vorige maand Traitz' verhaal en dat van vier andere vrouwen publiceerde. 'Ook wisten we allemaal dat hij echt een grote jongen was met een pr-bureau en advocaten. Hij kon en zou ons en haar vermorzelen.'

Cosby heeft een paar jaar daarvoor als 28-jarige zijn doorbraak beleefd met de serie I Spy (Dubbelspion). Hij is de ster naast Robert Culp. Voor het eerst speelt een zwarte een hoofdrol in een tv-serie. Hij wint prijzen en is vol van zichzelf. Hij voelt zich koning en man van de wereld tegelijk in een Los Angeles dat 'heel erg hippie-dippy, heel erg vrije liefde' is. Cosby is vaste gast op de wilde feesten in het huis van Hugh Hefner, de Playboybaas. De grote jongens houden er 'stallen met meisjes' op na, aldus het beeld dat de vrouwen in The Washington Post schetsen.

Victoria Valentino wordt in 1970 voorgesteld aan Cosby. Ze is Playmate van de Maand geweest en was een van de bunnies die de Playboy Club mochten openen. Ze is depressief, een half jaar eerder is haar zoontje van 6 in het zwembad verdronken. Een vriendin wil haar opbeuren en introduceert haar bij Cosby in Café Figaro. Samen met aankomend actrice Meg Foster gaat Valentino eten met de filmster. Hij biedt pillen aan, zal ze later vertellen. 'Hierdoor gaan we ons beter voelen', zegt hij. Beide vrouwen nemen een pil. Daarna brengt hij ze naar een appartement in de heuvels. Foster raakt bewusteloos en Valentino staat te tollen op haar benen. 'Hij kwam naar me toe, opende zijn gulp, greep mijn hoofd en drukte me naar beneden. Toen draaide hij me op mijn rug. Het was als in een nachtmerrie, maar dan echt.'

Ze doet geen aangifte. 'Naar de politie gaan, was het laatste wat je wilde toen. Hoe geloofwaardig was ik?' Net als Valentino en Traitz doet Tamara Green niets, nadat Cosby haar zou hebben gedrogeerd en misbruikt begin jaren zeventig. Ze voelt zich hulpeloos, vreest zijn macht. Bovendien is ze bang dat de ster haar doodzieke jongere broer dan niet meer bezoekt.

Beeld Getty Images

Mannenwereld

Het is een andere tijd. Cosby's tijd. Mannen maken de dienst uit, vrouwen zijn afhankelijk. Er is weinig respect voor ze, als ze al niet puur als speelgoed worden gebruikt. Het is, zoals David Carr, mediaredacteur van The New York Times het noemde, de Natuurlijke Orde Der Dingen. De vrouwen durven daar nauwelijks tegen in te gaan. Niemand zal ze geloven. De ander is beroemd, rijk en man. Hij heeft connecties, fans, geld, assistenten en juristen. 'Als hij nou een gewone jongen was geweest...', verzucht een van hen. Zij hebben geen naam, missen status, staan alleen en zijn vrouw. Het enige dat ze bezitten is hun eer, maar zelfs als ze van dat weinige worden beroofd, heet het al gauw dat ze het er wel naar moeten hebben gemaakt. Green zegt zich intens beledigd te voelen als Cosby, nadat hij haar heeft aangerand, nonchalant twee biljetten van 100 dollar achterlaat. Alsof ze te koop is.

Beeld /Hollandse Hoogte

Ideale vader

De komiek moet zich onaantastbaar wanen. De jaren gaan voorbij en zijn succes neemt alleen maar toe. Hij wordt tussen 1984 en 1992 de ster van The Cosby Show. Van de snelle jongen uit een spionnenserie heeft hij zich ontwikkeld tot Cliff Huxtable, het hoofd van een zwart gezin uit de hogere middenklasse. Voor de kijker is hij niet alleen een geliefde en grappige televisievader, maar ook een uiterst minzame arts, een verloskundige. Hij speelt zijn rol zo overtuigend dat ieder kind zo'n vader wil hebben en iedere aanstaande moeder zo'n dokter. Afgaande op de huidige beschuldigingen, bevinden zich op dat moment overal in Amerika vrouwen die daar zo hun gedachten bij hebben, maar ze zwijgen en als voorzichtig hun mond open doen, worden ze niet gehoord of geloofd.

Ze zien hoe Cosby als ster van de meest bekeken televisieserie van het land meer wordt dan de beroemdheid die hij al was: hij groeit uit tot moreel geweten. Hij zegt geen boodschap te willen uitdragen over ras, iedereen moet zich kunnen amuseren bij de herkenbare en alledaagse belevenissen van de vrolijke, gelukkige en o zo normale Huxtables. Maar doordat Cosby bewijst dat zwart succes kan hebben, dat zwart niet alleen staat voor kommer en kwel, wordt hij een grootheid, larger than life. Hij laat zwart en blank zo spontaan lachen om dezelfde dingen dat kleur er niet meer toe lijkt te doen. America's Dad wordt zijn bijnaam. Vader van iedereen. En iedereen huilt met hem mee als in 1997 zijn zoon Ennis wordt doodgeschoten door een roofovervaller.

Wat valt er tegen zo'n monument uit te richten door de vrouwen die zeggen een heel andere Cosby te kennen? Als ze al in de jaren zestig, zeventig bang waren niet geloofd te worden, dan nu helemaal. In de zogeheten 'Bill-Cosby'-truien van de Nederlandse couturier Koos van den Akker is hij de nationale knuffelbeer geworden. In 2002 krijgt hij van de president de Vrijheidsmedaille.

Beeld AP

Eerste aanklacht

Maar ondertussen is er van alles aan het veranderen. Een nieuwe generatie treedt aan: jongere sterren, mondiger vrouwen. Het internet rukt op: het vergroot en versnelt de informatievoorziening op een ongekende schaal, het geeft iedereen die dat wil een stem en het ondermijnt traditionele machtsbastions. Cosby heeft het nog niet in de gaten, maar hij verliest zijn greep op de tijd.

In 2004 nodigt hij Andrea Constand uit bij hem thuis in Philadelphia. Zij is directeur van de vrouwelijke basketbalploeg van Temple University, waar hij ooit een paar jaar studeerde en waarmee hij altijd verbonden is gebleven. Volgens de vrouw biedt hij haar drie pillen aan. Ze zijn plantaardig en doen je ontspannen, dringt hij aan. Ze slikt ze en kort daarna wordt ze duizelig en verliest ze half haar bewustzijn. Op de sofa misbruikt hij haar. Constand, nu 41, zegt haar baan op, keert terug naar haar geboorteland Canada en in januari 2005 dient ze daar een aanklacht in tegen de komiek. Na al die jaren is ze de eerste vrouw die dat doet. Het komt niet tot een proces, de zaak wordt geschikt voor een onbekend bedrag.

Wel begint het Cosby-standbeeld af te brokkelen. Andere vrouwen volgen: Tamara Green komt op televisie en in 2006 publiceert een tijdschrift in Philadelphia een lijst met slachtoffers. Maar de eerste golf van publiciteit slaat dood. Cosby en zijn advocaten vallen elk verhaal en ieder slachtoffer agressief aan. De media verliezen hun belangstelling en al gauw is het oud nieuws. Cosby staat nog, hij wordt na de verkiezing van Obama zelfs geëerd als wegbereider van de eerste zwarte president.

Dat duurt tot dit najaar. Nog in september worden in een profiel in The New Yorker de beschuldigingen heel plichtmatig even aan het eind genoemd. In een nieuwe biografie blijven ze zelfs helemaal onvermeld omdat ze volgens de auteur nooit 'bevestigd' zijn. Maar medio oktober is daar Hannibal Buress.

Cosby's tijd is op. Zijn pr-medewerkers proberen het tij nog te keren door fans te vragen op Twitter grappige uitspraken te doen over de komiek, maar dat pakt averechts uit. Wat volgt is een stroom aan kritiek en venijn. De sociale media behoren toe aan de tegenstanders en worden doorslaggevend in zijn val. Na zoveel decennia zijn zij het die het grootste verschil maken. Zij slepen de oude media daarin uiteindelijk mee. Waar Cosby ooit onwelgevallige publicaties wist tegen te houden en via de roddelpers vrouwelijke beschuldigers in diskrediet bracht, zendt het persbureau AP tegen zijn wil een interview met pijnlijke vragen uit. Het intimidatiewapen werkt niet meer. Zijn vroegere zedenpreken over de manier waarop sommige zwarten praten, zich kleden en hun kinderen opvoeden, keren zich tegen hem: 'Yeah. Maar jij verkracht vrouwen, Bill Cosby.'

De discrepantie tussen het beeld van Cosby toen en nu wordt in een paar weken tijd zo groot dat actrice Whoopi Goldberg er aanvankelijk geen raad mee weet in het vrouwelijke televisiepanel van The View. 'Ik heb nog geen oordeel, want ik heb veel vragen. (...) Het is gênant.' Haar twijfel richt zich op de vrouwen, niet op de komiek.

Beeld © CORBIS

Hoe verder?

Het is moeilijk afscheid te nemen van een zwart rolmodel. Ta-Nehisi Coates, een zwarte publicist, ging in 2008 in een artikel in The Atlantic niet in op de beschuldigingen tegen Cosby. Hij heeft daar spijt van. Nu ben ik net als de mensen die wegkeken of niet goed keken, zegt hij. 'Bill Cosby was een verkrachter.'

Hoe gaat het verder? Een vrouw diende deze week in Los Angeles een aanklacht in tegen Cosby. Zij is na Constand de tweede. Celebrity-advocate Gloria Allred meent dat het in de meeste gevallen te laat is voor processen vanwege verjaring. Namens een groep vrouwen onderzoekt ze andere mogelijkheden om verhaal te halen. Zij zijn veelal in de 60, of begin 70 en willen een afrekening, hoe laat ook.

Een vraag is ook of er meer sterren volgen na Cosby. Na de katholieke kerk de amusementsindustrie? Hollywood is het 'grote, nog niet ontdekte land van de seksuele uitbuiting', vermoedt Ross Douthat, columnist van The New York Times. Hij schreef dat in september, kort voor Cosby's demasqué begon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden