Bijzonder aardewerk en glas van Nederlands zand

In een kerkgebouw in Eindhoven staat een compleet archief van alle zand- en kleisoorten van Nederland. AtelierNL maakt er bijzonder aardewerk en glas van.

De voormalige kerk in Eindhoven, nu ontwerpstudio AtelierNL.Beeld Lars van den Brink

De ranke waterkaraf heeft een lichtgroene glans. Bij de nog dunnere glazen is alleen in de voet een groene mist zichtbaar. Het wonderschone glaswerk heeft deze subtiele groentint doordat Lonny van Ryswyck en Nadine Sterk - samen ontwerpstudio AtelierNL - voor het maken ervan gewoon strandzand uit Kijkduin hebben gebruikt. 'Helder glas wordt gemaakt van industrieel wit zand', zegt Van Ryswyck. 'Als we zand uit de duinen of van Brabantse zandverstuivingen gebruiken, geeft dat telkens een andere kleur.'

Het lijkt zo simpel: door zand uit een bepaalde streek te gebruiken kun je aan het eindproduct zien waar het vandaan komt. Zand kent wisselende samenstellingen van ijzers en mineralen, die bij verhitting wisselende kleuren afgeven. 'Texel heeft al een andere kleur dan Schiermonnikoog.' De kleur wordt daarnaast beïnvloed door soda en kalk (de andere grondstoffen om glas te maken), zegt Sterk. 'We hebben meer dan 1.700 proefjes gedaan om een collectie met een constante kwaliteit te kunnen maken.'

AtelierNL presenteert zijn eerste glasservies tijdens de Dutch Design Week, die dit weekeinde begint in Eindhoven.

Glazen uit de collectie ZandGlasBeeld Teun van Beers
Lonny van Ryswyck (rechts) en Nadine Sterk, de oprichters van AtelierNL.Beeld Lars van den Brink

De zoektocht naar de rijkdom van de Nederlandse grond begint in 2006 tijdens het afstudeerjaar van Sterk en Van Ryswyck aan de Design Academy Eindhoven. Van klei uit verschillende plaatsen in Nederlanden maken ze een tafelservies. 'Net als bij een glazen karaf is de kleur van een bord of beker afhankelijk van de soort klei. Aardewerk uit Friesland is geler dan dat uit een Brabantse rivierbedding.' Voor hun uiteindelijke serviescollectie getiteld 'Uit de klei getrokken', deed het duo meer dan drie jaar aanvullend bodemonderzoek naar verschillende kleisoorten. Inmiddels wordt het servies wereldwijd verkocht. Sterk: 'Zo kwamen we op het idee van glas gemaakt van lokaal zand. Nederland is daarvoor bij uitstekt geschikt. Er is een grote variatie aan zand en klei, doordat het via de rivieren vanuit heel Europa is aangevoerd.'

Door zelf te produceren van lokale grondstoffen raakt AtelierNL een eigentijdse snaar. Er is een toenemende afkeer van zielloze massaproducten waarvan onduidelijk is waar en waarvan ze zijn gemaakt.

Het zijn niet meer alleen hipsters die zelfgebreide truien dragen of een biertje van een microbrouwerij drinken. Ook de doorsnee consument wil zich onderscheiden met een authentiek product, een bord van Friese klei met een glas van Schiermonnikoog bijvoorbeeld. Heel leuk allemaal, vinden Sterk en Van Ryswyck. 'Maar het gaat ons er niet om een hip product te maken. Het glas en aardewerk is ontstaan vanuit een zoektocht naar wat je kunt maken met uitsluitend grondstoffen die direct voorhanden zijn. Dat hebben we letterlijk genomen door bodemonderzoek te doen. Het is bijna alchemie, dat je gewoon uit zand zoiets moois kunt maken.'

Zand is goud - met die oneliner probeerden de ontwerpers een jaar geleden ook de bank te overtuigen om hen een hypotheek te verschaffen zodat ze de oude kerk in Eindhoven waarin ze werkten konden kopen. Ze kregen slechts een meewarige blik.

De aardewerkcollectie Clay ServiceBeeld Studio Marten Aukes

Tot overmaat van ramp besloot de Friese aardewerkfabriek Koninklijke Tichelaar Makkum de productie van hun collectie aardewerk stop te zetten. 'In een paar maanden tijd raakten we onze huisvesting en onze fabrikant kwijt.' Het duo zat niet bij de pakken neer en begon tijdens een vorige Dutch Design Week een crowdfunding waarmee ruim 80 duizend euro werd opgehaald. Nu zijn ze de eigenaar van de kerk en kunnen ze hun aardewerk zelf produceren.

Op de plek van de kerkbanken staan nu kasten vol aardewerk - van mosterdgeel tot modderbruin en alles ertussenin. Op tafels staan houten dozen met flesjes met verschillende zandsoorten, vergezeld van de exacte korrelgrootte, de ouderdom en de vindplaats in gps-coördinaten. Dit minutieuze glasarchief alleen al is een wonderschoon designobject. Maar Van Ryswyck en Sterk hebben de blik inmiddels al weer verlegd naar een nieuwe grondstof. In de kerk staan gipsachtige vazen die langzaam verkleuren van roomwit naar diepbruin; de randen vallen uiteen in grove brokken. 'Dit zijn keramische experimenten om producten te maken van zout. We graven steeds dieper het bodemonderzoek in.'

Van fabriek naar studio

Atelier NL is niet de enige ontwerpstudio die een leegstaand gebouw heeft omgebouwd tot een werkplaats. Wieki Somers heeft een voormalig douanekantoor in de Rotterdamse haven verbouwd tot een ruime werkplaats waar geëxperimenteerd met innovatieve materialen en zelfgebouwde machines. Op een steenworp afstand zit Daan Roosegaarde in een voormalige glasfabriek. Piet Hein Eek transformeerde een compleet fabrieksgebouw van Philips in Eindhoven in een designcomplex met een showroom, werkplaats, restaurant en kunstgalerie. Dirk van der Kooij werkt in een voormalige munitiefabriek in Zaandam aan zijn meubelen. Misschien wel de mooiste plek heeft Joris Laarman die vanuit een loods op het NDSM-terrein over het IJ uitkijkt op Amsterdam. Deze ontwerpers hebben handig gebruikgemaakt van de leegstand. Zo is de economische crisis toch nog ergens goed voor geweest.

Op zondag 23 oktober zijn de oprichters van AtelierNL en Piet Hein Eek te gast op de Volkskrant Design Talkshow. De talkshow begint om 13.30 in De Kazerne in Eindhoven. Inschrijven: inclusief.volkskrant.nl

Tijdens de Dutch Design Week is AtelierNL open voor deelnemers aan de presentatie Earth To Table, een diner waarbij gegeten en gedronken wordt van de zand- en kleicollecties. Reserveren: earthtotable.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden