Bijproducten van een superieure ideologie

Wekelijks op VKGeschiedenis.nl: een column van Volkskrantredacteuren over het verleden. Vandaag: Peter Giesen over de bijproducten van een liberale democratie.

Ik weet nog waar ik was toen de Muur viel: op een congres van Oost-Europawetenschappers. Op 10 november zaten ze er allemaal een beetje verbijsterd bij. Ze wisten alles over de zwakke kanten van het communisme, maar dit hadden ze nou ook weer niet verwacht. In elk geval niet zo snel.

Bij de herdenking van 20 jaar Mauerfall werd het communisme allerwegen omschreven als een tot mislukken gedoemd systeem dat geen rekening hield met de menselijke natuur. Tijdens de Koude Oorlog waren velen daar helemaal niet van overtuigd. Sommige denkers waren juist van mening dat het Westen in doodsnood verkeerde. Het decadente Westen is niet meer bereid voor de vrijheid te sterven en zijn superioriteit gewapenderhand op te leggen, schreef de Amerikaanse politicoloog James Burnham in The Suicide of the West uit 1964. Daardoor dreigde het ten prooi te vallen aan het communisme, dat zijn soldaten met genadeloze commando’s op zijn vijanden afstuurde.

Antiliberaal
Het is gemakkelijk om je vrolijk te maken over stalinistische betonkoppen, over de illusies van Erich Honecker, over Poolse slagerijen en synthetische DDR-mode. Daarmee wordt echter een interessante vraag over het hoofd gezien, zoals de politicoloog Fred Halliday schreef op de uitstekende site Open Democracy. Als het communisme een lachwekkende, tot mislukken gedoemde onderneming was, waarom hebben er dan miljoenen mensen hartstochtelijk in geloofd, zo hartstochtelijk dat ze wilden sneuvelen voor de rode vlag? Het communisme was verwerpelijk door zijn ingebouwde fouten, zegt Halliday, zoals de overmatige concentratie van macht bij de partij en de instrumentele benadering van ethiek.

Maar het was een product van het kapitalisme, van de ellende die voortkwam uit de industriële revolutie, zo beeldend beschreven door Friedrich Engels in de 19de eeuw. Die ellende bestaat nog steeds, aldus Halliday: ‘Als Engels op aarde terug zou keren, naar de sloppenwijken van de meeste Aziatische, Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse steden, plus een flink aantal steden in de ontwikkelde wereld, zou hij niet verbaasd zijn. Het communisme was een radicaal antwoord op sociale ongelijkheid. Omdat die ongelijkheid nog altijd bestaat, zal het kapitalisme ook opnieuw worden uitgedaagd, bijvoorbeeld door de radicale islam.

Onliberaal
Natuurlijk wordt de woede van de islamisten niet alleen veroorzaakt door armoede, maar ook door religieus fanatisme en een gevoel van vernedering door de westerse wereld. Maar het is toch moeilijk voor te stellen dat Hamas zo populair zou zijn als de Gazastrook een dynamisch en welvarend oord zou zijn. We kunnen de liberale democratie gerust superieur noemen. Dat is zij ook. Maar op veel plaatsen maakt die ideologische superioriteit bijzonder weinig indruk. Onder druk van armoede, stagnatie en vernedering kunnen mensen kiezen voor een hoogst onliberale heilsverwachting. Dat was zo in de tijd van Karl Marx, en dat is nog steeds zo.

Peter Giesen is redacteur van de Volkskrant

Aanhangers van het communisme op het Rode Plein in Moskou. (AP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden