Bijna veertig jaar de baas in Togo

In 1963 was hij als militair betrokken bij de moord op de vorige president, vier jaar later greep Gnassingbé Eyadéma de macht....

In januari 1967, ruim 38 jaar geleden, greep Gnassingbé Eyadéma de macht in het West-Afrikaanse Togo. Niemand in het continent stond zo lang aan de top, en in de wereld had hij enkel Fidel Castro nog voor zich. Maar Afrika's oudste 'dinosaurus' is geveld door een hartaanval. In Togo gingen reeds enige tijd geruchten dat Eyadéma flink ziek zou zijn. Dat hij donderdag niet zelf op de luchthaven van de hoofdstad Lomé verscheen om de bezoekende president van Kaap-Verdië te begroeten, zagen de Togolezen al als een slecht teken. Want Eyadéma was overal, altijd.

Niet dat niemand ooit probeerde hem uit beeld te krijgen. Hij overleefde niet minder dan zeven aanslagen. De legende wil dat hij in zijn colbert steeds de blocnote droeg die ooit een rechtstreeks op hem afgevuurde kogel had geweerd. Hij overleefde ook nog een vliegtuigongeluk.

Wat was het geheim van de man die op tweede kerstdag 1935 als boerenzoon en lid van het Kabyè-volk in het noordelijke dorpje Pya was geboren? Was het zijn verleden als traditioneel Afrikaans worstelaar, of waren het de jaren die hij als lid van het Franse vreemdelingenlegioen vechtend doorbracht in Algerije, Niger en Indochina?

Zelf nam hij een quasi-bescheiden houding aan. Zo zei hij ooit dat zijn enige marabout, zijn islamitische raadsheer, 'die me overal en op elk moment beschermt', het volk van Togo zelf was. Hij zou dus geliefd zijn! Om dat te onderstrepen, hield hij er in elk geval een stevige persoonlijkheidscultus op na.

In 1963 was hij als militair betrokken bij de moord op Togo's eerste president na de onafhankelijkheid, Sylvanus Olympio. Het leverde Eyadéma de eeuwige gram op van diens zoon, de verbannen oppositieleider Gilchrist Olympio. In januari 1967 schoof hij Nicolas Grunitzky aan de kant, om zichzelf enkele maanden later tot president uit te roepen.

Tot 1993, een paar jaar na de val van de Berlijnse Muur, regeerde Eyadéma een éénpartijstaat. Bij de verkiezingen daarna, met meerdere partijen, maar wel 'gedisciplineerd en gecentraliseerd', haalde hij meer dan 94 procent van de stemmen. 'Fraude', zo luidde het internationale oordeel.

In 1998 en 2003 was het weinig anders. Het kwam Togo op jarenlange sancties van de Europese Unie te staan. Maar gelukkig voor de president hield hij de bescherming van Frankrijk, de vroegere koloniale heerser, die in Togo nog steeds een militaire basis heeft. Over dictatuur en schendingen van mensenrechten keek Parijs graag heen.

Eyadéma gold als een vriend van een andere dinosaurus, Sese Seko Mobutu, de vroegere Zaïrese president. Maar in tegenstelling tot Mobutu leidde de Togolese leider een veel soberder leven. Ook zijn werkritme blonk uit door discipline. Vier uur slaap was genoeg, en hij mocht graag een minister al om 'zes uur achtendertig' ontbieden.

Opvallend in zijn verschijning was de zonnebril die hij bijna steeds droeg. Als ogen de spiegel van de ziel zijn, dan had Eyadéma mogelijk veel te verbergen. Zoals de eenzaamheid, die wel vaker het lot is van heersers die zich met geweld naar de top hebben gedrongen, om daarna te merken dat daar enkel leegte rest.

In eigen land hield hij, met behulp van een krijgsmacht die bijna uitsluitend uit noorderlingen bestaat, alles en iedereen stevig onder de duim, desnoods met brute kracht. Maar in Afrika mocht hij zich graag opwerpen als vredestichter. Veel concreet resultaat leverde het niet op, maar het kwam zijn reputatie als 'Big Man' ten goede.

Maar ook Grote Mannen blijken niet het eeuwige leven te hebben. Zullen zij in Afrika ooit, net als de echte dinosaurussen, voorgoed uitsterven?

Niet als het aan Gnassingbé Eyadéma ligt. Hij zou bij diverse vrouwen wel honderd kinderen hebben verwekt. Eén van hen, zijn zoon Faure, is al tot president uitgeroepen. Het Togolese volk is opnieuw niets gevraagd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden