Bijna iedere muzieksnob uit de jaren 80 luisterde naar oermuziek van Bulgaarse vrouwen: waarom?

Een ode aan het sprookje van de Bulgaarse stemmenpracht

Donderdag begint in Utrecht het Le Guess Who-festival. Tussen de experimentele muziek klinkt straks ook de adembenemende zang van Bulgaarse vrouwen in klederdracht - ooit in de platenkast echt een fremdkörper tussen de newwaveplaten. Robert van Gijssel vertelt nog eens het sprookje van de Bulgaarse stemmenpracht.

De Zwitserse etnomusicoloog Marcel Cellier en het Bulgaarse staatskoor, dat toen de koormuziek in het Westen bekendheid kreeg, werd omgedoopt tot Le Mystère des Voix Bulgares, in 1989. Foto RV

Aan raadselachtige, experimentele, avontuurlijke en soms zelfs angstaanjagende platen geen gebrek, in het rijke muziektijdperk van de jaren tachtig. De popmuziek kwam goed los; de punk evolueerde door in new wave en postpunk, de synthesizers heersten in de hitlijstpop van Depeche Mode tot The Human League gedurende de 'Second British Invasion', en de heavy muziek werd écht heavy.

Toch was er één plaat waarmee je als muziekliefhebber met een leuke collectie al je vrienden tegen de vlakte kon slaan - en het was niet die radicale anarchopunkplaat van een band genaamd Crass, en ook niet die eerste, brullende grindcoreplaat van Napalm Death.

Nee, het album waarmee je werkelijk iedereen versteld kon laten staan kwam van een paar muzikale werelden verderop, van ver buiten het territorium van de pop en al die comfortabele westerse liedjes met gitaren en/of synthesizers.

Alleen de hoes al was spannend. Le Mystère des Voix Bulgares, stond erop: 'Het Mysterie van de Bulgaarse Stemmen'. En bij sommige uitgaven van de plaat stond er in het Duits net zoiets onder, ook al klonk dat wat minder mysterieus: 'Das Geheimnis der bulgarischen Stimmen'.

De muziek, zeker als je die voor het eerst hoorde, ging als een stoot hoogspanning door je heen; via de oren dwars door de hersenen en dan recht naar de ziel. Een koor van schelle vrouwenvocalen in een magische meerstemmigheid, met teksten in onbegrijpelijke lettergrepen. Zonder begeleidende instrumenten ook: de hortende en hikkende keelklanken verzorgden het asymmetrische ritme, als van dwars rollende golven tegen de rots de Lorelei in de Rijn, waarboven de verleidelijke stemmen van de zingende waternimfen kringelden.

Buitenaardse oorsprong

Deze muziek deed bij iedereen die er in ontsteltenis naar stond te luisteren, naast die draaitafel in die studentenkamer, ongeveer hetzelfde. De betoverende, hypnotiserende koorklanken brachten je naar een andere dimensie, waar alles onbekend was en tegelijk ook een beetje vertrouwd.

Je hoorde iets van spiritualiteit. Religie? Iets uit de orthodoxe kerk? Of meer iets prechristelijks; heidense rituelen, hekserij misschien? Het deed aan van alles tegelijk denken, maar leek toch ook op niets anders. Alsof er een poort was opengezet naar het bewustzijn van vorige incarnaties, waarin je heel vaag de contouren van het verleden kon ontwaren maar niet kon bepalen wat je nu precies zag.

Of had deze muziek zelfs een buitenaardse oorsprong? Want waar kwam deze golvende stemmenpracht vandaan? Uit Bulgarije dus, dat stond op de hoes. Maar het klonk ook bijna Japans. Of als liedkunst die de horden krijgers van Dzjengis Khan moest aanvuren bij de veldtochten door Centraal-Azië. Bijna niet te plaatsen of te duiden, en daarom zo bijzonder. Je kon er eigenlijk bij voelen wat je wilde. De Bulgaarse koorzang - want dat was het echt - was mystiek, multi-inzetbaar en zeer sfeerbepalend, en dat waren kwaliteiten die de muziek vanaf die eerste verzamelplaat zo groot en ongelooflijk invloedrijk zouden maken. Tot op heden, in popmuziek, soundtracks en commercials.

Balkan Melodie

Maar hoe kwam die plaat met onbevattelijk mooie oermuziek in vredesnaam in de platencollectie van zo'n beetje iedere muzieksnob uit de jaren tachtig terecht? Dat is een mooi verhaal, dat bijvoorbeeld in de documentaire Balkan Melodie uit 2012 uit de doeken wordt gedaan. In deze film vertelt de Zwitserse 'etnomusicoloog' Marcel Cellier hoe hij in de jaren vijftig oostwaarts trok, om in de communistische Oostbloklanden onderzoek te doen. Cellier wist dat er in landen als Albanië, Roemenië en Bulgarije fantastische vocale zangkunst werd bedreven, die door de geslotenheid van de dictaturen zelden voor westerse oren te horen was geweest. Daar wilde de idealistische onderzoeker iets aan doen, ook om de Centraal-Aziatische en Oost-Europese muziekkunst op een schild te heffen.

Hij trok van dorp naar dorp. Kwam in contact met de juiste personen, die hem meevoerden naar optredens rond het dorpsplein, in gehuchten tussen Bulgaars en Roemeens niemandsland. Het was moeilijk onderzoek, zegt de (in 2013 overleden) onderzoeker in Balkan Melodie, omdat aanvankelijk zeer argwanend werd gekeken naar die Zwitserse man met dat grote opnameapparaat. Maar Cellier drong toch door tot het culturele leven van Bulgarije. Hij mocht opnamen maken van die door merg en been snijdende, polyfone zangkunst, en raakte daar zelf van in een aanhoudende trance.

Dorpspomp

Deze muziek, ontdekte Cellier, werd in Bulgarije al eeuwenlang gezongen door vrouwen die aan het werk waren op het land. Die gecultiveerde, schelle keelklank zorgde ervoor dat de stem lekker ver kon dragen, dwars door akkerlanden en weidegronden. De koorzang deed later ook dienst bij feesten rond de dorpspomp, als bijvoorbeeld de huwbare vrouwen op zoek moesten naar geschikte mannen. Twee groepen vrouwen zongen dwars tegen elkaar in, en zo werden die ongrijpbare en vreemd ritmische melodieën ineengeweven. En ontstond een unieke zangkunst, die in Bulgarije nog altijd wordt gevoed door een gestage stroom nieuwe composities.

Cellier schopte het tot een soort ambassadeur van de Bulgaarse koormuziek. Hij mocht opnamen leiden van bijvoorbeeld het Bulgaarse staats- en televisiekoor, dat bekend zou worden onder de internationale noemer Bulgarian State Television Female Vocal Choir. Cellier bouwde een dossier van prachtige opnamen op, en bracht in 1975 op een klein en onafhankelijk onderzoekerslabel een compilatieplaat uit, met die fenomenale zangpartijen van onder andere dat staatskoor.

Muziekhersenen afspoelen

Maar de plaat, die destijds vooral werd verspreid op cassettes, leidde jarenlang een nogal teruggetrokken bestaan. Musicologen kenden de plaat, net als een paar fanatieke volgers van obscure, niet-westerse muziek. Maar verder? Nou, Peter Murphy bijvoorbeeld, de zanger van de avant-gardistische Britse postpunk- en gothicband Bauhaus. Die had zo'n cassette in zijn bezit en wilde dat ding aan iedereen laten horen die er oren naar had. Er ergens midden jaren tachtig was dat op een dag Ivo Watts-Russell, de oprichter van het in die tijd snel opkomende en toonaangevende platenlabel 4AD, dat muziek uitbracht van Bauhaus en van postpunkbands als Cocteau Twins en The Birthday Party.

Peter Murphy wilde na zijn project Bauhaus een solocarrière beginnen. Hij zat met Watts-Russell in de studio, zei: 'We sluiten vanaf nu iedere opnamesessie af met deze muziek', en stopte die cassette in de speler. Om de muziekhersenen te spoelen en omdat het de mooiste muziek was die hij ooit had gehoord. En jawel, ook bij Watts-Russell ontstond kortsluiting in het hoofd.

Indruk maken

Lang verhaal kort: Watts-Russell zocht contact met Cellier, verschafte zich de juiste licenties en bracht in 1986 de plaat Le Mystère des Voix Bulgares uit op zijn eigen label 4AD. En zo, via de internationale distributiekanalen van dat label, kwam de plaat terecht in de platenzaak en bij al die in dwarse muziek geïnteresseerde popliefhebbers uit de jaren tachtig. Had je de platen van de Cocteau Twins en This Mortal Coil, dan kocht je ook die plaat met die Bulgaarse koren - natuurlijk ook omdat je daarmee diepe indruk kon maken op je muziekvrienden.

Het vuurtje ging branden: vanuit Bulgarije gingen ineens vele koren op concertreis, omdat in het Westen grote interesse aan het ontstaan was. En het Bulgaarse staatskoor werd in allerijl omgedoopt tot Le Mystère des Voix Bulgares, omdat de fans in het Westen die naam nu eenmaal kenden van die cultplaat.

Maar de plaat stond niet alleen in duizenden platenkasten. De Bulgaarse koormuziek beïnvloedde ook op een meer subliminale manier de popmuziek uit die tijd, en kwam dus in vele gedaanten tot ons.

Vocaal beheksen

Bijvoorbeeld via de band Dead Can Dance van zangeres Lisa Gerrard, die met haar messcherpe stem de klanken van de Bulgaarse voorgangsters ging nabootsen, om zo diezelfde magische werelden op te roepen.

Vocale werelden waarmee ze de luisteraar ineens kon transporteren naar voorbije, liefst een beetje avontuurlijke tijden, zoals in haar gezongen bijdragen aan de soundtrack voor de populaire film Gladiator (2000).

En Kate Bush ging voor de bijl. De zangeres wist vanaf haar plaat The Kick Inside (1978) natuurlijk al hoe ze mensen vocaal kon beheksen, maar in 1989 zette ze nog een tandje bij op haar plaat The Sensual World, waarop ze zong met het Bulgaarse stemmenfenomeen Trio Bulgarka. Luister naar het nummer Deeper Understanding, en begrijp wat Kate Bush bedoelt.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Dead can Dance
Kate Bush

Soundtracks

Het koor zou daarna opduiken in veel soundtracks en commercials. En in duizenden popliedjes, waarin je tot op de dag van vandaag de Bulgaarse koorzang kunt ontdekken. Een paar recente voorbeelden: in de soundtrack voor de animatiefilm én de Hollywoodblockbuster The Ghost in the Shell horen we een aftreksel van de Bulgaarse mysteriestemmen, in de filmscores van de Japanse componist Kenji Kawai. De Amerikaanse zanger Jason Derulo bracht het koor zes jaar geleden de gladde r&b binnen, in zijn nummer Breathing. En de vorige maand verschenen plaat Ash van het duo Ibeyi begint met een sample van Le Mystère des Voix Bulgares in het nummer I Carried This for Years, dat je direct op het gewenste mystieke spoor zet.

Want zo werkt de Bulgaarse zangkunst nog steeds: als een schakelkast tussen het alledaagse en het verhevene, waarmee iedere luisteraar dus in een andere gemoedstoestand kan worden gebracht. En waardoor de geest ontvankelijk wordt voor nieuwe inzichten.

Het koor Le Mystère des Voix Bulgares, dat dit weekeinde in volle Bulgaarse glorie optreedt bij het Utrechtse festival Le Guess Who, zal daar het publiek opstralen naar een hoger muzikaal bewustzijn. Maar hoe het koor de wereld nog altijd verbijstert, is te zien in de vele clips op YouTube, waar het koor tegenwoordig aan de man wordt gebracht.

De commentaren onder de filmpjes zijn van exact dezelfde strekking als die in de jaren tachtig, uitgestameld rond al die draaitafels: 'Dit is de mooiste muziek die ik ooit gehoord heb. Maar wat ís het in godsnaam?'

Le Mystère des Voix Bulgares treedt morgen om 20.00 uur op in de Domkerk in Utrecht, bij het festival Le Guess Who.

Ibeyi
Meer over