Bijlmer Bajes: 'Jammerlijk gefaald experiment'

De beroemdste gevangenis van Nederland verliest donderdag officieel haar naam en functie als Bijlmer Bajes. Over de teloorgang van een ideaal.

De Bijlmer Bajes. Beeld null
De Bijlmer Bajes.

Zes hoge grijswitte torens in een kaal landschap symboliseerden 38 jaar geleden de vernieuwing in het gevangeniswezen. Het moest humaner. Het grootste en hoogste huis van bewaring van Nederland naast het Amstel Station in Amsterdam zou zijn bewoners het gevoel geven niet afgesloten te zijn van de buitenwereld. Vanuit zijn tralieloze 'woonvertrek' had elke gedetineerde een weids uitzicht over stad, rivier en groen. Bewakers werden bewaarders en legden persoonlijk contact met de gevangenen; de mens achter de boef stond centraal. Binnen de gesloten muren zouden zij worden klaargestoomd voor een braver leven in de maatschappij. Dus hoefden zij niet meer, zoals voorheen, het grootste deel van hun tijd in ledigheid door te brengen op hun kale cel, hun zonden overdenkend.

In de Bijlmer Bajes leefden de gedetineerden in kleine 'leefeenheden' met een vaste groep bewaarders en inrichtingswerkers met hun uitgebreide dagprogramma: sport, ontspanning, therapie, arbeid, scholing. Hun cel was voorzien van een toilet, radio en - later - televisie. En er was vertier; van een concert van Herman Brood tot modderworstelen op de luchtplaats. Wie de dagelijkse prak te min was en geld had, bestelde een exotischer maal bij de cateraar.

De Bijlmer Bajes paste in de tijdgeest, zegt criminoloog Martin Moerings. In de jaren zeventig kwamen dienstplichtigen in verzet tegen de starre machtsstructuur bij de krijgsmacht, deden muesli, groepstherapie en de anti-autoritaire opvoeding hun intrede en bereikte de Nederlandse verzorgingsstaat zijn hoogtepunt. Een groep juristen, psychiaters en welzijnswerkers zette vraagtekens bij de praktijk van strafrecht en vrijheidsstraf. 'In politiek en onder juristen leefde de overtuiging dat detentie in het teken moest staan van resocialisatie: de gedetineerden voorbereiden op terugkeer in de maatschappij. Met een letterlijke blik op buiten, scholing en een menswaardige bejegening zouden zij na hun straf eerder op het rechte pad terugkeren.'

Een revolutionaire verandering, zegt toenmalig bewaarder Max Sordam (nu 89 jaar). 'Cipiers waren voorheen ex-militairen - kanonnenvlees - en merendeels ongeschoolde boerenjongens. Ik was eind jaren zestig een van de weinigen met een mulo-diploma. De omstandigheden in het huis van bewaring waar ik voor de Bijlmer Bajes werkte, waren zoals destijds gebruikelijk: primitief en militaristisch. Een gedetineerde werd gezien als uitschot en zo werd hij ook behandeld. Als een bewaker met hem sprak moest hij met zijn gezicht naar de muur staan. Wie brutaal was, kreeg een pak slaag. Daar deed ik niet aan mee.'

Ferdi E. Ontvoerder en moordenaar van Gerrit-Jan Heijn

Hield vanaf 9 september 1987 zeven maanden lang de familie Heijn en heel Nederland in spanning over het lot van de Ahold-topman. Na zijn arrestatie bleek de werkloze ingenieur en vader van drie kinderen zijn slachtoffer al op de dag van de ontvoering te hebben vermoord. Met het per post versturen van het topje van Heijns linkerpink zette hij diens familie onder druk losgeld te betalen. Een paar jaar na zijn vrijlating in 2001 zei Ferdi E. dat hij ten tijde van zijn 'ongelooflijke gemene' misdaad 'hartstikke gek' was. (In 2009 verongelukt.)

Ferdi E. Beeld null
Ferdi E.

Sordam was de nieuwe wind die ging waaien in de penitentiaire inrichting Overamstel - zoals de Bijlmer Bajes officieel heette - op het lijf geschreven en verhuisde vol verwachting mee. 'Ik kon hard zijn als het moest, maar geloofde in een humane behandeling van gedetineerden. Als je het individu ziet in de gevangene en hem de ruimte geeft zich te ontwikkelen, vergroot je de kans dat hij de inrichting als een beter mens verlaat dan hij erin ging.' Voor de bewakers die bewaarders werden, was de omslag groot. 'Stugge boerenjongens hoorden met gedetineerden te gaan praten en tafeltennissen, en hun handen thuis te houden.'

Sommigen ging de nieuwlichterij van de Bijlmer Bajes niet ver genoeg. Een groep juristen en reclasseringsmedewerkers vond opsluiting gelijk staan aan marteling en vreesde dat gedetineerden in deze torenhoge bajes een 'flatneurose' zouden ontwikkelen. Zeven jaar lang liepen zij op gezette tijden rondjes om de zes gebouwen, in de hoop dat die net zoals de oudtestamentische stad Jericho op een dag als een plumpudding in elkaar zouden zakken.

De gedroomde voorstelling van het bajesbestaan bleek al snel een utopie, althans volgens 'Den Haag'. Na de eerste euforische en experimentele jaren temperde buiten de gevangenismuren het enthousiasme. Een lange reeks ontsnappingen en pogingen daartoe zaaiden twijfel. Er kwamen verhalen naar buiten over corruptie onder personeel; enkelen zouden drugs, alcohol en zelfs materiaal voor een ontsnapping naar binnen hebben gesmokkeld. De menselijker verhouding tussen gedetineerden en bewaarders maakte de laatsten kwetsbaar voor chantage, corruptie en verleidingen. Dat hing ook samen met de veranderende samenstelling van de gevangenispopulatie. De 'eenvoudige' winkeldief en bankovervaller werd een internationaal opererende drugscrimineel en meesteroplichter annex onroerendgoedhandelaar met kapitalen op de bank. Het bescheiden inkomen van de hardwerkende bewaarder stak daar schril tegen af. Eén keer een heimelijk lucratief dealtje, daar zou toch geen haan naar kraaien?

Josje S. Notaris van zakenlieden in onroerend goed en meesteroplichter Arie O.

Ze werd begin jaren tachtig tot drie jaar en vier maanden cel veroordeeld wegens verduistering, oplichting en valsheid in geschrifte. Zo belandde ze in de vrouwentoren van de bajes. S. verduisterde grote sommen geld via valse hypotheekaktes en zou voor Arie O. tegen betaling miljoenen valse dollars hebben doorgesluisd. Ze werd uit haar ambt gezet en failliet verklaard. (Josje S. stierf in 2012.)

Josje S. Beeld null
Josje S.
null Beeld null

De ontsnappingen waren politiek Den Haag en zeker ook de politie een doorn in het oog. Gecombineerd met de noodzaak tot besparen, moesten de directeuren van de zes torens in de jaren tachtig forse bezuinigingen doorvoeren. Minder bewaarders, een strengere beveiliging, weg met het jolige vertier. Het zou tot 1994 duren voordat de ramen werden voorzien van tralies. Binnen de muren werden het onrustige jaren van stakingen en een hoog ziekteverzuim onder bewaarders. De voorstanders van de oorspronkelijke, idealistische koers zagen hun gelijk bevestigd. Max Sordam: 'Met repressie keren de agressie en frustratie van gedetineerden zich tegen personeel en medegevangenen. De sfeer verslechterde, het werk werd zwaarder.'

En zo werd de Bijlmer Bajes in de loop der jaren een 'normale' gevangenis, zoals ieder ander. Jan van den Brand, een van de eerste directeuren, spreekt van een 'mooi, jammerlijk gefaald experiment' dat geen kans heeft gehad zich te bewijzen. 'De ingrediënten voor een humane gevangenis waren aanvankelijk allemaal aanwezig. We hebben het niet verder kunnen ontwikkelen door bezuinigingen en de incidentenpolitiek vanuit Den Haag na ontsnappingen.'

Karate Bob alias Slobodan Mitric

Een van de gevaarlijkste criminelen in Nederlandse detentie. Voor hem gold het zwaarste regime mogelijk. De scherpschutter en in karate bedreven misdadiger werd veroordeeld tot dertien jaar voor de moord op drie Joegoslaven en verkrachting. Na zijn voorwaardelijke vrijlating in 1986 wilde Nederland hem uitzetten naar geboorteland Joegoslavië. Hij spande een kort geding aan omdat hij als gedeserteerde geheim agent bij terugkeer gevaar zou lopen, en kreeg gelijk. Na zijn vrijlating schreef hij toneelstukken en boeken.

Slobodan Mitric. Beeld null
Slobodan Mitric.

Oud-gediende Sordam is het met hem eens. Het bewijs voor zijn stelling dat een humaan regime zijn vruchten afwerpt, zegt hij op straat tegen te komen. 'Ontsnappingen en grote beruchte criminelen krijgen alle aandacht in de media. Maar het gros zit in anonimiteit zijn straf uit. Het overkomt mij geregeld dat een gevangene uit de beginjaren van de bajes mij op straat herkent en mij vertelt over zijn baan en het gezin dat hij heeft gesticht na zijn vrijlating. Het is geen wetenschappelijk bewijs, maar ik blijf geloven in de menselijke benadering.'

Volgens criminoloog Martin Moerings is het effect van een humaan gevangenisregime op de recidivekansen van een gedetineerde klein. 'Uit onderzoek blijkt dat ten hoogste 5 procent lager te liggen. Het maakt duidelijk wat we al lang weten: dat gevangenisstraf weinig positieve invloed heeft op gedrag na detentie.'

Toch lijkt er weer een lichte beweging gaande richting het minder repressieve regime van bijna veertig jaar geleden, zegt Bart Orsel. Toen hij in 2000 als inrichtingswerker in de Bijlmer Bajes kwam werken, in de speciale toren voor psychiatrische patiënten, heerste er een 'macho-sfeer', vertelt hij. 'Het personeel gedroeg zich directief. Het regime was streng. De laatste jaren wordt er weer meer gekeken naar de mens achter het delict en de mogelijkheden die er zijn om hem voor te bereiden op terugkeer in de samenleving. Wie iets wil, krijgt kansen.'

Orsel is deze maand met de gedetineerden uit de Bijlmer Bajes mee verhuisd naar hun nieuwe onderkomen in Zaanstad. Een modern gebouw, gelijkvloers, in een groene omgeving. De inrichtingswerker heeft zonder pijn in het hart de torens in Amsterdam verlaten. 'Het was een grauwe, naargeestige plek. Binnen was er weinig licht en zuurstof. Opgelucht heb ik de deur dichtgedaan, alle nostalgische verhalen die met de bajes verbonden zijn achterlatend.'

De luchtplaats. Beeld null
De luchtplaats.

Beroemde ontsnappingen

Vele tientallen gedetineerden probeerden de afgelopen 38jaar te ontsnappen uit de Bijlmer Bajes.

Bankovervaller en drugshandelaar Stanley H., heeft al drie ontsnappingen uit andere gevangenissen op zijn naam staan als hij op 23januari 1985 ontkomt. Hij is alleen op de luchtplaats als hij met behulp van een touw en een haak over de vijf meter hoge muur klimt en via de bevroren gracht zijn vrijheid tegemoet gaat. Drie dagen later vertelt hij, vermomd met een grote zonnebril en een pruik, in het tv-programma van Sonja Barend dat hij het touw uit de gymzaal had ontvreemd en de haak had gemaakt van haakjes van supermarktwagentjes uit de bajes.

Op 2 september 1985 weet drugsbaron Cees H. tijdens het luchten te ontsnappen. Een 'kikvorsman' had zwemmend twee ladders de gracht over gesleurd. Eén zette hij tegen de buitenmuur, de tweede gooide hij eroverheen. Negen jaar later deed Cees H. weer een ontsnappingspoging. Met semtex wilde hij het raam in zijn cel op de hoogste verdieping opblazen om daarna via een door een bewaarder naar binnen gesmokkeld 35meter lang alpinistentouw te ontkomen. Het gewapende glas bleek sterker dan de springstof.

In 1987 wist ene S. tijdens het buiten sporten te ontkomen via een touw dat een handlanger over de buitenmuur wierp. Een bewaarder probeerde hem nog tegen te houden. Eenmaal over de muur lag in de gracht een speedboot, de twee sjeesden daarmee de Amstel op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden