Bijgeloof tiert welig als spanning oploopt

Op de beelden die zondag de wereld overgaan zal het Oranjelegioen een weinig hygiënische indruk maken: een groeiend aantal supporters probeert het lot van de mannen van Van Marwijk gunstig te beïnvloeden door zich niet meer te scheren en de wedstrijden telkens te bekijken in hetzelfde, ongewassen oranje shirt.

Maar er zijn ook meer individuele belevingen van bijgeloof. Zo is er in het zuiden van het land een supporter die voor elke wedstrijd een stukje van het filter van zijn sigaret oprookt voor de winst. Op Twitter houdt Anneke van de Kassteele haar volgers er al dagen van op de hoogte hoe zij haar huis vervuilt om tijdens de wedstrijd iets te stofzuigen te hebben, want volgens haar helpt dat. ‘Ik denk dat ik zondag gewoon de hele vuilnisemmer verdeel in huis en tuin.’

En meer huishoudelijk bijgeloof: in Haarlem is een geval bekend van een vrouw die begint te dweilen zodra onze jongens op achterstand komen. In Groningen staat al weken een vaas verlepte oranje bloemen op tafel, gekocht voorafgaand aan de eerste wedstrijd tegen Denemarken. Want weggooien betekent ongeluk. In de aanloop naar de finale van komende zondag worden de bijgelovige rituelen hardnekkiger, en volgens socioloog Bastiaan Rutjens van de Universiteit van Amsterdam is dat niet zo gek. ‘Uit onderzoek blijkt dat hoe belangrijker de situatie en hoe onzekerder de uitkomst, hoe bijgeloviger mensen zich gedragen. Je ziet ook vaak bijgelovige ritueeltjes bij sollicitatiegesprekken of tentamens.’

Geen invloed op resultaat

Bij het WK speelt daarnaast mee dat de supporters in het stadion, in de kroeg of thuis voor de buis geen invloed kunnen uitoefenen op het resultaat. En dat gebrek aan controle is volgens Rutjens een voedingsbodem voor het geloof in een hogere macht. Aan de UvA werden experimenten gedaan met The Secret, een omstreden Amerikaanse bijgelovige methode die pretendeert dat je alles kunt krijgen wat je wil, als je die wensen maar visualiseert. ‘Bij experimenten zagen we dat proefpersonen significant meer vertrouwen hadden in dat bijgeloof, naarmate ze in meer wanordelijke situaties werden gebracht’, zegt Rutjens. Het bijgeloof is een manier om voor je gevoel controle te krijgen op ongrijpbare situaties.

Niet scheren, stofzuigen of een bepaald shirt dragen: de keuze van een oranjeritueel is vaak het gevolg van het verschijnsel dat Rutjens ‘toevallige causaliteit’ noemt. ‘Daarbij leggen mensen een oorzakelijk verband tussen twee gebeurtenissen dat er feitelijk niet is. Dus: ik had me die dag niet geschoren en toen wonnen we de wedstrijd, dus als ik me nu weer niet scheer winnen we opnieuw.’

Een vergelijkbaar staaltje redeneren hield de vader van Wesley Sneijder de afgelopen weken in Nederland. Pa Sneijder had de groepswedstrijden immers allemaal thuis gevolgd, en die werden gewonnen. Hij was bang de zegereeks te doorbreken als hij naar Zuid-Afrika zou vliegen voor de kwartfinale.

Driekwart voetballers bijgelovig

De sporters zelf doen trouwens niet onder voor de fans – uit onderzoek blijkt dat driekwart van de voetballers bijgelovig is. Bij Oranje is op dit moment het Power Balance-bandje het helemaal. In de armband zitten twee hologrammen die volgens de fabrikant zijn geladen met frequenties die ‘de energiestromen in je lichaam optimaliseren’. Sneijder introduceerde het magische accessoire en nu loopt bijna het hele team met een polsbandje om.

Arjen Robben heeft voor extra geluk de naam van zijn zoontje in zijn schoenen laten zetten. Ook aan de keuze van een rugnummer denken spelers extra kracht te ontlenen. Rafael van der Vaart beleefde zijn doorbraak bij Ajax met nummer 23 en in die tijd veranderde alles naar zijn eigen zeggen in goud. Toen hij daarna met nummer 10 speelde lukte het niet meer. Nu wil Van der Vaart niets anders meer dan 23.

Over de bijgelovige rituelen, vooral over de polsbandjes, wordt nogal schamper gedaan. Toch is dat niet helemaal terecht, zegt socioloog Rutjens. Recent Duits onderzoek toont namelijk aan dat bijgelovige mensen wel degelijk beter presteren als aan hun ritueel is voldaan. Rutjens: ‘Als je bijgelovig bent, werkt zo’n ritueel als een self-fulfilling prophecy.’

Oranje-supporters in Kaapstad (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.