Analyse

Bijeenkomst Wenen moet uitweg Syrië bieden

Voor het eerst komen vrijdag alle landen die de Syrische burgeroorlog van brandstof voorzien samen om een uitweg uit de ellende te zoeken. 'Een route uit de hel,' zo omschreef de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry de doelstelling van de gesprekken in Wenen. Onder meer de VS, Turkije, Rusland, Iran en zelfs Saoedi-Arabië doen mee - al is onduidelijk of de Saoediërs en Iraniërs daadwerkelijk samen aan tafel gaan zitten.

John Kerry (L) en Staffan de Mistura, een speciale gezant van de VN namens Syrië, ontmoeten in Wenen. Beeld afp

Het is de wereld die óver Syrië praat: het regime van Assad, de reguliere rebellen, en Islamitische Staat doen niet mee. Maar het feit dat al hun sponsoren nu direct met elkaar praten markeert een forse verschuiving van opstelling, binnen zowel het pro-Assad kamp als het anti-Assad kamp. De Verenigde Staten verzetten zich de afgelopen jaren tegen enige formele rol voor Iran bij vredesbesprekingen rondom het conflict. Maar gisteravond namen Kerry en zijn Iraanse collega Javad Zarif juist alvast een voorschot op de top, met een tête-à-tête in Wenen.

Politieke overgang

De hernieuwde inspanningen om common ground te vinden zijn het resultaat van Russische interventie en verhoogde Iraanse inspanningen om het Assad-regime te stutten. Nu Rusland tientallen gevechtsvliegtuigen en Iran honderden militairen naar Syrië dirigeren, verhogen de VS hun wapenleveranties aan reguliere rebellen en verklaren publiekelijk dat hun eigen militairen actiever worden in de strijd tegen IS in Syrië. Met al die wapens en militairen op een kluitje, groeit onder alle betrokkenen vrees dat het uit de hand loopt.

Maar de ronde tafeldiscussie waarbij Iran en Rusland aansluiten is ook een erkenning door de VS en haar bondgenoten: een politieke overgang is de enige resterende manier om het conflict te beëindigen; een militaire overwinning van de rebellen zit er niet meer in. En bij afspraken over een politieke overgang is medewerking van Iran en Rusland onontbeerlijk. Deze hernieuwde realiteitszin bij de VS, en angst voor militaire escalatie onder alle betrokkenen, lijkt de partijen nu richting de onderhandelingstafel te duwen.

De Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergei Lavrov (L), en John Kerry, voor een ontmoeting in Wenen. Beeld afp

Compromis

Maar daar ligt een compromis nog altijd niet voor het oprapen; er is veel meer dat de partijen verdeelt dan hen bindt. Er zijn raakvlakken, zij het kleine: geen van de spelers wil dat Syrië ontaardt in een falende staat waarbij de huidige regering valt en radicale islamisten in het vacuüm springen. Alle betrokkenen vrezen IS. Maar de prioriteiten liggen anders. Voor de VS staat de strijd tegen IS bovenaan. Rusland en Iran gaat het om het behoud van Assad's regime. Bovendien beschouwen Assad, Rusland en Iran vrijwel alle tegenstanders van het regime als terroristen die moeten worden vernietigd. De VS en haar bondgenoten willen juist dat de reguliere oppositie een rol speelt in een toekomstige regering - eentje zonder Assad.

De laatste tijd eisen de VS en haar westerse bondgenoten echter niet meer dat Assad stante pede vertrekt. Misschien mag hij nog een poosje aanblijven als onderdeel van een overgangsfase, zeggen zij, als hij daarna maar wel opstapt. Zelfs De Iraanse onderminister van Buitenlandse Zaken verklaarde in Iraanse media dat Iran Assad niet koste wat het kost 'eeuwig aan de macht' wil houden.' Rusland wil vooral dat het Syrische regime behouden blijft, niet per sé onder Assad. Zolang de VS maar niet dicteren hoe het verder gaat.

Maar zulke kleine drupjes water bij de wijn zorgen nog niet voor een nieuwe mix; een concrete afvloeiingsregeling voor Assad is echt nog niet in beeld. Vrijwel alle Syrische oppositiegroepen eisen nog altijd dat Assad opstapt vóórdat het vechten kan stoppen. Hetzelfde geldt voor hun regionale sponsoren, zoals Saoedi-Arabië, Qatar en Turkije. De VS riskeren enorme problemen met deze landen, hun bondgenoten, als ze zich te zwak tonen tegenover het regime.

Geen Syrische aanwezigheid

Bovendien: er zit niet één Syriër aan tafel in Wenen. Syrische rebellengroepen en politieke oppositievertegenwoordigers zeggen dat ze niet zijn uitgenodigd, maar veroordeelden van een afstand wel woedend de aanwezigheid van Iran. Assad's regime komt ook niet, al is onduidelijk of het is uitgenodigd, en schreeuwde vanuit Damascus slechts dat Saoedi-Arabië niets te zoeken had op het overleg. En met Islamitische Staat gaat al helemaal niemand praten. Dus terwijl internationale diplomaten aan beide kanten van de tafel proberen de kloof tussen de deelnemers te verkleinen, vechten de mensen waarom het allemaal gaat onverminderd verder.

De doelstellingen zijn dan ook wat bescheidener dan Kerry's 'route uit de hel.' Een woordvoerder van het het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken zei dat Wenen II het begin van een dialoog rond Syrië moest worden. Ook de Amerikanen lijken vooral in te zetten op toenadering, niet op harde afspraken. 'De ideale uitkomst van Wenen II is een routekaart voor hoe nu verder,' zegt een Westerse diplomaat tegen Reuters. 'We zullen vrijdag geen vredesplan klaar hebben voor implementatie.'

De Syrische president Bashar al-Assad zal niet aanwezig zijn bij het overleg in Wenen. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden