Bijde beiaard

De klokkenist van de Dom in Utrecht neemt afscheid. 'Nu zullen ze schrikken beneden.'

Hij loopt de trappen van de Utrechtse Domtoren op met de bedaarde tred van een man die precies weet bij welk tempo je niet buiten adem raakt als je op 80 meter hoogte moet zijn. En hij snelt later naar beneden als iemand die elke onregelmatigheid in elke tree van elke trap in de toren kent.


En dat is ook zo. Stadsbeiaardier Arie Abbenes (67) beklimt de toren al 26 jaar, sinds zijn aanstelling in 1985. Meestal twee keer per week, regelmatig vaker, zoals nu tijdens het Festival Oude Muziek. Maar het concert dat hij vandaag geeft, is een van de laatste: Abbenes gaat met pensioen. Zondag neemt hij afscheid met een concert vanuit de Domtoren, een toespraak van burgemeester Wolfsen en een besloten receptie. Het is ook een afscheid van de andere klokkenspelen in de gemeente: die van de Nicolaïkerk in Utrecht centrum en van de Willibrordustoren in Vleuten.


Abbenes klimt naar de lantaarn van de toren, waar de wind door de gotische bogen vrij spel heeft. Soms, zegt hij, zit hij te schudden in zijn speelcabine, maar alleen onweer kan hem dwingen een concert af te breken. De cabine is klein, ongeveer zes vierkante meter, een doos die is opgetrokken rond het klavier. Er is een klapstoeltje voor bezoek, een wat spartaanse houten bank voor de beiaardier zelf, achter het klavier staan een blauwe, professionele gereedschapskist en twee brandblussers, een sprinkler steekt er net bovenuit. In een vensterbank een replicaatje van de Domtoren naast een prop cadeaupapier.


Abbenes speelt vandaag wat door het Festival Oude Muziek wordt aangekondigd als een 'Italiaans verrassingsconcert'; het thema dit jaar is Rome Eeuwige Stad. De beiaardier begint met werk van de 17de-eeuwse Italiaanse componist Francesco Antonio Bonporti, 'een vrij onbekende componist, maar wel een heel leuke, naar die muziek moet je ook op zoek gaan, hè.' En dan - 'Nu zullen ze schrikken beneden, die ouwe muziekjongens' - komt de verrassing: werk van filmcomponist Ennio Morricone, inclusief diens Once Upon a Time in The West. 'Heel andere koek dan de barok.'


Wat opvalt in de speelcabine is hoeveel lawaai het mechaniek maakt, de klokken worden er af en toe bijna door overstemd. Voor een registratie van het concert wordt Abbenes gefilmd met twee camera's, maar het geluid wordt opgenomen bij de klokkenstoel, een aantal meter onder de speelcabine. Een beiaardier, zegt Abbenes, luistert door het kraken en steunen van het mechaniek heen. Maar inderdaad, lawaaiig is het. De beiaard van de Domtoren, het klokkenspel, dateert uit 1664, het klavier is weliswaar nieuwer, en ook van tijd tot tijd vernieuwd, maar het blijft een oud model. In Vleuten, in de Willibrordustoren, is vorig jaar een nieuw carillon geïnstalleerd, ergonomisch verantwoord en veel stiller.


Een beiaard bespelen is fysiek zwaar werk. De lage tonen, de grote klokken, worden bespeeld met een flink aantal voetpedalen, de kleinere klokken met handtoetsen, die de klokkenist met de pinken van zijn gebalde vuisten bedient. Abbenes vertelt dat hij een keer met twee andere beiaardiers heeft meegedaan aan een medisch experiment waarvoor ze werden volgeplakt met elektroden. De onderzoekers concludeerden dat een beiaard bespelen vergelijkbaar is met grondwerk in de zware klei.


Thuis heeft hij een oefenklavier. En nee, dat is beslist niet zo zwaar als het instrument in de Domtoren, 'dan zou je nooit een paar uur achter elkaar kunnen studeren'.


In zijn hokje in de toren zit Abbenes helemaal alleen. Hij speelt, zegt hij, voor een imagianaire luisteraar. Maar ook voor heel reëele, blijkt als we beneden komen en zijn vrouw, kennissen, een oud-studente en haar vriendinnen hem komen complimenteren met het concert, dat ook op een videoscherm was te volgen in de kloostertuin van de Domkerk. En: het publiek van een beiaardier is zo groot als de mensen die door de binnenstad lopen.


Hij probeert rekening te houden met wat er buiten de toren gebeurt. Als Johnny Hoes overlijdt, speelt hij Ach vaderlief, toe drink niet meer, met Kerst en Sinterklaas de liedjes die daarbij horen, smartlappen als het smartlappenfestival is. Soms krijgt hij verzoekjes, variërend van aria's uit Bachcantates tot In 't kleine café aan de haven. Dat maakt het werk afwisselend. 'Na het Festival Oude Muziek ging ik altijd iets heel anders doen. Een clavecinist heeft die keuze niet, die is tot de 17de en 18de eeuw veroordeeld.'


Populaire muziek hoort erbij, maar te populair moet het niet worden. Je merkt, zegt hij, dat het publiek in de loop der jaren minder erudiet is geworden. De roep om populaire deuntjes is groter geworden, 'het is allemaal wat meer PVV geworden'. Hij vindt dat beiaardiers daar mee moeten uitkijken, de beiaard 'moet een deftig instrument blijven'. En er is heus een markt voor moeilijke muziek - laatst nog kreeg hij een mailtje van een meneer die blij verrast was door een aria van Alessandro Stradella, de 17de-eeuwse Italiaanse componist.


Over de toekomst van de beiaardopleidingen in Nederland is hij zorgelijk. Zelf ging hij in Mechelen naar de beiaardschool. In Nederland is er de opleiding aan de HKU (de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht), een voortzetting van de beiaardschool in Amersfoort. Hij gaf er jarenlang les. Maar waar studenten vroeger voor twee hoofdvakken konden kiezen, kan dat nu alleen als ze het tweede vak zelf betalen. En omdat er weinig vaste posities voor beiaardiers zijn, is zo'n tweede hoofdvak eigenlijk noodzakelijk. Abbenes vreest voor de ondergang van de opleiding in Nederland.


Zijn opvolger is Malgosia Fiebig, een 36-jarige Poolse die al geruime tijd in Nederland woont. Vooral haar vermogen tot improvisatie telde mee in de keuze. 'Het is heel belangrijk dat de beiaardier Zie ginds komt de stoomboot aardig kan spelen als het zover is.' Hij is nu bezig haar in te werken. Zelf blijft hij het carillon van Oirschot bespelen, waar hij ook beiaardier is, blijft hij invalbeurten doen en is hij betrokken bij het Beiaardfestival Oude Muziek, dat sinds dit jaar is toegevoegd aan het Festival Oude Muziek.


Openbaar afscheidsconcert van Arie Abbenes op het carillon in de Domtoren met Saskia Coolen op blokfluit (in de kloostertuin van de Domkerk): zondag 4 september om 13.00 uur. Het Festival Oude Muziek duurt tot t/m 4 september.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden