Vier vragen Schrijnende gevallen

Bij wie kunnen afgewezen asielzoekers voortaan terecht met schrijnende omstandigheden?

Afgewezen asielzoekers kunnen zich niet meer tot staatssecretaris Harbers wenden met het verzoek om nog één keer over zijn hart te strijken. De discretionaire bevoegdheid voor schrijnende gevallen verdwijnt, maar het buigzame rechtssysteem blijft overeind. 

De Armeense kinderen Lili en Howick mochten dankzij de discretionaire bevoegdheid van Mark Harbers in Nederland blijven. Beeld EPA

Gerd Leers ‘sliep er soms niet van’, toen hij in 2011 als minister van Immigratie en Asiel was belast met het vraagstuk of de Angolese schooljongen Mauro Manuel in Nederland mocht blijven. ‘Dan belde ik mijn vertrouwenspersoon om erover te praten’, zei hij in een interview met de Volkskrant. ‘Ik had er ongelooflijk veel moeite mee.’

De minister bevond zich tussen twee vuren: het CDA had met gedoogpartner PVV afgesproken dat Leers zijn discretionaire bevoegdheid, waarmee hij afgewezen asielzoekers bij uitzondering een verblijfsvergunning kon verstrekken, sporadisch zou toepassen. Daar tegenover stond de aanhoudende maatschappelijke druk om de vernederlandste Mauro niet terug naar zijn geboortegrond te sturen.

Op de voorpagina's van Nederlandse kranten verscheen een foto van de traan van Mauro, die de vrije loop had na het nieuws dat hij niet mocht blijven. Leers kwam symbool te staan voor het onbarmhartige asielbeleid.

Hij paste zijn discretionaire bevoegdheid uiteindelijk tachtig keer toe, veel minder dan zijn voorganger Rita Verdonk (1.100) en opvolgers Fred Teeven (300) en Klaas Dijkhoff (240). Maar wel een stuk meer dan de huidige staatssecretaris van justitie Mark Harbers , die uitkomt op zo’n dertig keer.

Daar blijft het bij, want de bevoegdheid bestaat sinds woensdag niet meer. Harbers zal de gevreesde rode map met smeekbedes van afgewezen asielzoekers niet meer op zijn bureau aantreffen. 

Hoe moet het voortaan verder met schrijnende gevallen? Vier vragen over de nieuwe koers.

Waarom wordt de discretionaire bevoegdheid afgeschaft?

De maatregel is te belastend voor de staatssecretaris en is bovendien oneerlijk, zo redeneerde de VVD. De media-aandacht voor specifieke gevallen, zoals de Afghaanse Sahar en de Armeense kinderen Lili en Howick, zette de staatssecretaris telkens onder druk om met zijn hand over het hart te strijken. Andere gevallen, die buiten de schijnwerpers bleven maar niet minder schrijnend waren, bleven verbitterd achter.

‘Soms krijg je over één iemand van vijf verschillende personen een brief’, zei Harbers begin dit jaar in de Tweede Kamer. Het dossier en daarmee het oordeel veranderde niet. ‘Maar iedere keer dat er een brief wordt gestuurd, geef je iemand weer hoop.’

Een huilende Mauro Manuel. De Angolese schooljongen mocht uiteindelijk toch blijven. Beeld ANP

Waar kunnen asielzoekers met schrijnende omstandigheden voortaan terecht?

Zij kunnen bij hun eerste asielaanvraag duidelijk maken of sprake is van bijzondere omstandigheden. De Immigratie- en Naturalisatiedienst IND zal vervolgens beoordelen of iemand op basis daarvan recht heeft op een verblijfsvergunning. Het is nog niet duidelijk wat hiervoor de richtlijnen zullen zijn. Als die vergelijkbaar zijn met de richtlijnen van de woensdag afgeschafte discretionaire bevoegdheid, dan moet sprake zijn van meerdere schrijnende omstandigheden. Denk aan een langdurig verblijf gecombineerd met ziekte, overlijden van een gezinslid in Nederland of slechte omstandigheden in het land van herkomst.

Door helemaal aan het begin van de procedure al duidelijkheid te verschaffen over de vraag of er bijzondere omstandigheden in het spel zijn, hopen de coalitiepartijen dat afgewezen asielzoekers bij een negatief oordeel Nederland sneller zullen verlaten. Het is niet meer mogelijk om later in de procedure een losse aanvraag in te dienen voor schrijnende omstandigheden.

Bestaat dan niet het risico dat asielzoekers tussen wal en schip belanden?

VluchtelingenWerk Nederland vreest dat ‘de barmhartigheid uit het asielbeleid verdwijnt’. De organisatie die opkomt voor vluchtelingen vindt het onverstandig om het vangnet voor schrijnende gevallen weg te laten. ‘Uit de praktijk weten we dat die schrijnende omstandigheden vaak pas ontstaan ná de asielprocedure, als mensen al wat langer in Nederland zijn.’

Maar volgens Martijn Stronks (Vrije Universiteit), gespecialiseerd in migratierecht, blijft het mogelijk om iemand een verblijfsvergunning te verlenen, bijvoorbeeld op basis van humanitaire gronden. ‘Ons rechtssysteem biedt die ruimte en dat is ook nodig. Naarmate iemand langer in Nederland verblijft, omdat hij treuzelt met weggaan of omdat de procedure heel lang duurt, raakt hij geworteld. Zo iemand krijgt misschien kinderen, die naar school gaan. De juridische situatie verandert op zo’n moment. Dat geeft iemand het recht om deze verandering opnieuw te laten beoordelen.’

Dus eigenlijk blijft veel bij het oude?
De bewindspersoon, in dit geval Mark Harbers, blijft verantwoordelijk voor het asielbeleid. ‘Hij heeft nog altijd de mogelijkheid om iemand een verblijfsvergunning te verlenen’, zegt Stronks. Dit zal niet langer gebeuren op basis van het specifieke artikel in de Vreemdelingenwet, waarin de discretionaire bevoegdheid was verankerd. Maar de grondbeginselen in het recht blijven overeind. Op basis van arbeid, studie en gezinshereniging kan alsnog een verblijfsvergunning worden afgedwongen. Dit zijn rekbare begrippen. ‘Er is altijd ruimte om deze bepalingen ruimer of minder ruim te interpreteren’, zegt Stronks.

Dit gebeurde ook al in de tijd dat Leers onder vuur lag vanwege zijn besluit over de Angolese Mauro Manuel. Uiteindelijk mocht hij toch in Nederland blijven. Niet dankzij de discretionaire bevoegdheid – een studievisum bood uitkomst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden