Bij Poeriem horen hamansoren en alcohol

Handelaars in kosjere voedingsmiddelen hebben het druk gehad, want vanavond begint Poeriem. Morgen moet iedere jood aan een geloofsgenoot sjlach mones sturen....

Zaken als Mouwes in het Amsterdamse Buitenveldert en Jacobs in Den Haag, moesten deze week vele honderden sjlach mones pakketten samenstellen: vooral wijn, Franse en Hollandse kaasjes, noten, gedroogde vruchten, bonbons, cake en koek gingen erin. Alles bereid onder rabbinaal toezicht uiteraard. Een kwart van de pakketten wordt morgen door de leveranciers aan huis gebracht. Verklede kinderen brengen het merendeel weg.

Ook jeugdorganisaties verdelen pakketjes. Afgelopen donderdag hebben de kinderen van Ené Akiwa mandjes met wijn, hamansoren en een blik ananas ingepakt en versierd. Precies op de Vastendag van Esther die aan Poeriem voorafgaat. Op die dag mag niet gegeten worden, maar wel gewerkt. Was dat niet naar voor de kinderen? 'Ach', zegt Naomi: 'We mogen toch niet uit de pakketjes eten.'

Kiesjelies, die Naomi hamansoren noemt, zijn in Nederland het meest typische artikel voor sjach mones. In de rest van de wereld zijn gevulde kiesjelies bekender, die uit Duitsland stammen en hamantaschen heten.

Beide soorten zullen morgen bij bakkerij Theeboom in Amsterdam te koop zijn. 'In alle filialen', benadrukt de eigenares mevrouw Rozeboom. Andere kosjere winkels hebben ze ook. De hamansoren van Theeboom werden gemaakt van het meel van harde tarwe, eieren, zout en een beetje water, net als verse pasta. Dit deeg werd gekneed, bestoven met bloem, en flinterdun uitgerold tot het bijna doorzichtig was. Dan maakte de bakker er gaatjes in, sneed het in ruiten van 10 cm en gaf het aan zijn leerlingen. Deze frituurden de deeglapjes in (kosjere!) pinda-olie, tot ze na enkele minuten grillig opzwollen en goud kleurden.

Als Haman zulke oren heeft gehad, dan was hij niet mooi. 'Heel lelijk', zegt Max de Wolff: 'en je eet zo maar zijn oren op.' De Wolf is bij Theeboom aangesteld als sjomeer om toezicht te houden namens het rabbinaat. Hij vergelijkt Haman met Hitler: 'Ze hadden hetzelfde doel: het uitvagen van het joodse volk.' De sjomeer wordt weggeroepen. Hij moet eieren breken om te controleren of er geen bloed in zit.

Het verhaal van Haman is vanavond te beluisteren in de synagogen, waar de hele boekrol van Esther (zo snel mogelijk) wordt voorgelezen, in het Hebreeuws wel te verstaan. Hoewel dat lang kan duren, hoeft niemand zich te vervelen, want iedere keer als de naam Haman wordt genoemd, slaan de mannen op de leesplanken en stampen met hun voeten. Kinderen zitten verkleed in carnavalskostuum naast een ouder of hangen een beetje rond. Bij de naam Haman beginnen zij te schreeuwen en maken kabaal met ratels, toeters en bellen.

Het lawaai is een protest. Haman was een jodenhater, geboren uit het volk der Amalekieten, waarmee de joden al van oudsher op voet van oorlog verkeerden. Hij was adviseur van Artaxerxes, de koning van het Perzische rijk, dat 2400 jaar geleden strekte van India tot Ethiopië. In dat grote rijk wilde Haman een jodenvervolging op touw zetten. Hij had zich namelijk mateloos geërgerd aan de joodse Mordechaï, die weigerde voor de koning in het stof te buigen. Een galg voor Mordechaï had Haman alvast in zijn tuin gezet.

Wijn gaf de geschiedenis echter een andere wending, want dronken op een feestgelag, wilde Artaxerxes zijn mooie vrouw aan de gasten laten zien, hoewel het in het oude Perzië net zo schandalig werd gevonden wanneer vrouwen zich aan vreemden toonden, als in het hedendaagse Iran. Zij weigerde te komen. De koning voelde zich hierdoor gedwongen zijn ongehoorzame vrouw te verbannen.

Een nieuwe koningin werd gezocht en Mordechaï schoof zijn nichtje Hadassa naar voren. Hij adviseerde haar echter zich Esther te noemen, wat 'de vermomde' betekent en haar afkomst niet te onthullen. Uit honderden maagden werd zij tot koningin gekozen. Op haar werd de koning verliefd.

Toen Esther hoorde over de dreigende vervolging, ging zij vasten, samen met het joodse volk. Zij kreeg kringen onder haar ogen en begon uit de mond te stinken. Verzwakt ging zij de koning vragen bij haar te komen eten. Haman nodigde ze ook uit. Met verrukkelijke dineetjes werden de twee verwend. Toen Esther de heren helemaal voor zich gewonnen had, onthulde zij haar eigen identiteit en Hamans plannen.

Aangedaan en aangeschoten besloot Artaxerxes de rollen helemaal om te draaien. Niet Mordechaï werd opgehangen, maar Haman. Niet de joden worden uitgemoord maar de 'jodenhaters'. Van de Amalekieten is daarna niets meer vernomen.

'Die lijn kun je doortrekken naar '40-'45', zegt sjomeer De Wolf: 'Zo zie ik het tenminste.' Hij is niet de enige die de link legt. Op Internet verscheen het volgende verhaal: In 1947 kwam de Nuclear Energy Commission bijeen in New York. Zij hadden een logo nodig. Rabbijn Solvay Konferenz had hamantaschen meegenomen voor joodse wetenschappers, die voor het eerst overkwamen uit Europa.

De hamantaschen waaraan op Internet gerefereerd wordt, zijn niet die van Theeboom, want die zijn halfrond, maar de gewone driehoekige Duitse Hamantaschen. Ze worden gemaakt van bloem, bakpoeder, zout en water. Dat wordt gekneed, uitgerold, in rondjes gesneden, gevuld met een zoete pasta van fruit en maanzaad. Tot driehoekjes gevouwen worden ze in een oven gebakken. Niet te vergelijken met Hollandse gefrituurde hamansoren.

Duitse hamantaschen kwamen ter sprake in New York. Op leutige wijze werd de geschiedenis van Haman erbij verteld door enige atoomgeleerden. Grappend werd geopperd de driehoek van de Hamantasch te gebruiken als logo voor atoomenergie. Door de bom was de oorlog immers ten einde gekomen. Het driehoekig symbool werd algemeen aanvaard.

Een fraai verhaal van Internet, maar waarschijnlijk zit er niet eens een kern van waarheid in. Poeriem is een feest van vermommingen, gein en bedrog. Veel serieuze schrijvers publiceren rond Poeriem plotseling de meest klinkklare onzin in tijdschriften en op Internet.

De Talmoed kan wel vertrouwd worden en dat moet ook, hoewel dat niet altijd gemakkelijk is. Over Poeriem staat geschreven dat er gedronken moet worden tot men het onderscheid niet meer weet tussen de foute Haman en de goede Mordechaï. Is dit een geintje? Zo dronken kan toch niemand worden? Toch zullen sommige orthodoxen het morgen proberen met behulp van schnapps,

jenever en wodka. Wijn en bier zetten geen zoden aan de dijk.

'Je moet je lichaam de vrije loop laten, zodat de vreugde over de bevrijding bovenkomt', zegt de sjomeer vroom, hoewel hij zelf helemaal niet van plan is het op een zuipen te zetten. Zijn afkeer van dronkenschap is te groot. Zoals velen zal hij slechts een symbolisch beetje meer drinken dan gewoonlijk.

Sommige rabbijnen benadrukken het belang van dronkenschap op deze uitzonderlijke feestdag. Het zou getuigen van roekeloos vertrouwen op God. In het hele boek van Esther wordt God echter niet genoemd. Hij lijkt wel afwezig. Het lot van de joden werd overgelaten aan het toeval en de willekeur van een labiele koning. Op het nippertje werden ze toen gered. In onze eigen goddeloze tijd ging het echter mis. Roekeloos vertrouwen is moeilijker op te brengen dan ooit. De Amalekieten zijn nog niet uitgestorven, zegt men, al weet niemand wie het zijn.

De hamansoren zijn inmiddels uitgedropen. Mevrouw Rozeboom strooit er poedersuiker over en doet ze in een doos. De sjomeer plakt er een sticker op, die garandeert dat de oren onder rabbinaal toezicht bereid zijn. 'Er zijn nog steeds slechterikken als Haman', zegt hij: 'Sadam Hussein bijvoorbeeld en zo lopen er wel meer rond in het Midden-Oosten. Haman scheelt maar een letter met Hamas.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden