'Bij MH17 is onderste steen nog niet boven'

Interview Jos de Keijser Hoe verwerken nabestaan-den de MH17-ramp? Bijzonder hoogleraar complexe rouw Jos de Keijser bracht het in kaart. Hij is tevens behandelaar van enkele nabestaanden.

Brokstuk van de MH17. Beeld anp

Wanneer verandert 'gewone' rouw in complexe rouw? 'Complexe rouw kan ontstaan als mensen worden belemmerd in hun rouwproces, als mensen na een jaar nog geen enkele vordering hebben gemaakt. In het geval van de ramp hadden mensen geen plek die ze konden bezoeken, er is geen duidelijke dader, de meesten van hen zijn bovendien teleurgesteld in de overheid. Dat zijn allemaal potentieel belemmerende factoren.

'Rutte had gezegd: de onderste steen komt boven, maar dat is vooralsnog niet gebeurd. Ook hebben ze weinig duidelijkheid over uitkeringen gekregen, als je het vergelijkt met de nabestaanden in Australië en Maleisië.'

Jos de Keijzer.

Kunt u beschrijven hoe het leven van de nabestaanden er de afgelopen tijd heeft uitgezien?

'Je moet je voorstellen dat het om mensen gaat die bijvoorbeeld hun dochter, schoonzoon en twee kleinkinderen hebben verloren. Die hebben een achtergebleven huis leeggeruimd, die hebben voor elke overledene soms wel zes begrafenissen gehad, omdat er telkens weer een lichaamsstukje was gevonden.'

Eigenlijk is het opmerkelijk dat niet al deze mensen kampen met complexe rouw.

'Ik vind dat de studieresultaten vooral laten zien dat deze mensen, en mensen in het algemeen, ontzettend veel veerkracht hebben.'

Behandel niet of behandel goed, schrijven de onderzoekers. Wat bedoelt u daarmee?

'Het is vooral belangrijk dat je niet te snel moet beginnen met behandelen. Als iemand twee weken na zo'n gebeurtenis bij je aanklopt, kun je als psycholoog niets betekenen. Mensen moeten eerst de tijd en de rust hebben om het rouwen zelf aan te gaan. Bij te snelle behandeling loop je het gevaar van een soort behandel-resistentie. Dat mensen zeggen: ik ben al bij een psycholoog geweest, ook dat hielp niet.'

Het opleidingsniveau van de nabestaanden van de MH17-ramp was bovengemiddeld. Is dat nog van invloed op de verwerking?

'Over het algemeen kan je zeggen: hoe hoger het opleidingsniveau, hoe meer veerkracht mensen hebben. Het aantal sociale contacten is ook erg belangrijk. Maar opleidingsniveau zegt vaak iets over het vermogen tot abstract denken. En precies dat kan bijdragen aan wat wij mentaliseren noemen. Dat iemand die thuis op de bank zit en denkt 'mijn leven is voorbij' kan verzinnen dat dat niet per se waar is voor de toekomst.'

Bij rouw moeten mensen de confrontatie aangaan met het verlies, zegt u. Wat betekent dat?

'Ik besef dat het abstract klinkt, maar het is de route voor rouwverwerking. Vroeger hadden we het over rouwfases, tegenwoordig noemen we het rouwtaken. Het is een actief proces. Je kunt je verdriet en pijn niet continu wegstoppen.

'Een voorbeeld. Veel mensen die ik behandel hebben thuis een altaartje voor hun dierbaren ingericht. Het is belangrijk dat zo'n altaar niet de functie krijgt van een plek waar je rust zoekt zodat je nog kan spreken met je overleden zoon bijvoorbeeld. Mensen weten dat iemand weg is, dat er verlies is en kunnen beter niet blijven hangen in het op tafel zetten van een bord voor de overledene en doen alsof er niets gebeurd is.

'Dat betekent overigens niet voor iedereen hetzelfde. De een zal tot de bodem gaan, de ander kan langs de afgrond scheren. Ik heb onderzoek onder weduwnaren gedaan waarbij sommigen een paar dagen heel heftig verdriet voelden en een half jaar later hertrouwden en weer goed functioneerden. Dan zeggen sommige mensen: hij heeft niet gerouwd, hij is het uit de weg gegaan. Maar dat hoeft niet. Bij sommige mensen werkt het zo. Al zie je soms ook dat er dan bij een conflict op werk of de dood van een bekend persoon in de media ineens van alles bovenkomt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden