Bij magistrale werken Vallotton denk je aan strips

Félix Vallotton: het vuur onder het ijs, Van Gogh Museum, Amsterdam, t/m 1 juni. vangoghmuseum.nl

Een meesterwerk! Ergens halverwege de tentoonstelling Vallotton: het vuur onder het ijs in het Van Gogh Museum sta je opeens voor een schilderij dat je de adem beneemt. Het is een onderarm breed en hoog, en toont een naakt gedrapeerd over een stoel in een kamer van amper gedefinieerde groene en rode vlakken. Het is een klein, frêle, kittig ding, dit meesterwerk. Het is geschilderd, maar niet schilderachtig, het is voorstelling, zij het zonder detaillering. De kracht zit hem elders: in de scherpe vlakverdeling, in de rücksichtsloze stilering, in het vertrouwen van de maker dat het oog van de kijker de lege plekken invult, in houtsnede-achtige kwaliteiten, kortom. Het zijn deze en niet de klassiek-schilderachtige kwaliteiten, zo blijkt, waarin Vallotton triomfeert.


En in het Van Gogh Museum wordt dat voortdurend bevestigd.


Deze tentoonstelling was eerder te zien in het Grand Palais en zal nog doorreizen naar Japan. Zij bevat zestig schilderijen en ongeveer veertig prenten, de magnifieke reeksen zwart-wit houtsneden zijn het hoogtepunt. Het is een wisselvallig geheel, zij het op een goede manier: eerlijk, inzichtelijk. Zij probeert Vallottons zwakke kanten niet te verdoezelen of weg te moffelen; hier hangen het meesterlijke, het goede, het middelmatige en het afgrijselijke openlijk zij aan zij. De expositie is waarheidsgetrouw; warts and all.


Zij behoeft enige toelichting, dat wel. Vallotton (1865-1925) was een tijdgenoot van Monet, Lautrec, Gauguin, Kandinsky, Louis Couperus en Vincent van Gogh. Hij werd geboren in Zwitserland en behoorde tot de kunstenaarsgroep Les Nabis; naast kunstenaar was hij ook criticus. Zijn favoriete schilders waren Ingres en Holbein. Je zou hem een anti-impressionist kunnen noemen; hij leek precies het tegenovergestelde van de impressionisten na te streven. Hij: harde contrasten. Zij: diffuse overgangen. Hij: een doffe, egale verfhuid. Zij: een levendige, duidelijk waarneembare kwaststreek. Vallotton zocht naar vastheid en helderheid waar zijn tijdgenoten het vluchtige, het vliedende probeerden te vangen; zijn werk heeft soms iets hards en strengs.


Nu schilderde Vallotton landschappen én de hogere Parijse burgerij, en dus hangen er in het Van Gogh de nodige heren aan kaarttafels, vrouwen die in peignoir door verlaten kamers slenteren, tête-à-têtes van de heer des huizes met de dienster ergens in een hoek van de kamer op een dinsdag-achternamiddag terwijl het op de boulevard zachtjes begint te motregenen. Het gevaar van overprojectie ligt bij zulk werk altijd op de loer, maar toch: er broeit iets, daar in die kamers van Vallotton. Er hangt een sfeer van gestolen uurtjes en clandestiene ontmoetingen. Een Betty-Draper-kettingrokend-aan-de-keukentafel-achtige beklemming. Hoppers zonovergoten ledigheid. Inderdaad: het vuur onder het ijs.


Stevige composities

De manier waarop Vallotton dat vormgeeft is magistraal. Zijn poses zijn geloofwaardig, zijn gezichtsuitdrukkingen raak, zijn composities stevig. Zo doe je dat: met kleur en herhaling uit een heleboel spulletjes - kamerschermen, waaiers, schemerlampen, katten, kandelaars, dressoirs, tapijten, nachtkastjes - een solide eenheid creëren. Het is begaafd en het wekt bewondering en onwillekeurig dwalen je gedachten af naar tegenwoordig populaire kunstvormen: strips, politieke cartoons, karikaturen en graphic novels, naar tekenaars als Joost Swarte of Hanco Kolk. Net als zulke grafische vertellers kan Vallotton veel oproepen met weinig. Zijn verhalend talent is groot.


Ik zou tien voorbeelden kunnen geven; ik noem er één, een houtsnede, het medium dat Vallotton nieuw leven inblies door uit te gaan van het zwart, niet het wit. Deze toont een violist. Hij zit voor de haard in een stoel. Matisse noemde tekenen een lijn mee uit wandelen nemen, maar de manier waarop Vallotton die vogelvormige witte lijn vanaf het hoofdeind van de stoel tot aan de slagschaduw op de grond trok, is meer koorddansen, een balanceeract op de vierkante millimeter: het beeld leeft. Daar had Vallotton het bij kunnen laten.


Dat deed hij niet. Vallotton wilde meer. Hij wilde ook een salonschilder zijn, iemand die spektakelstukken maakte; groots en dramatisch zouden zijn schilderijen zijn. Dat werden ze, zij het niet met het beoogde effect. Zijn historiestukken, zoals Perseus die de draak slacht (met krokodil als draak), zijn fijne miskleunen, een soort Game of Thrones-fan-art, maar ook de conventionelere naakten illustreren treffend des schilders beperkingen: een relatieve ongevoeligheid waar het kleur en textuur betrof: stoffen als smeltend plastic, doodse huid, plus een totale ongevoeligheid voor schaduwen. Vallotton was een meester van de lijn en vorm, zeker. Wat hij daarbinnen presteerde imponeert aanmerkelijk minder.


Beeldende kunst

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden