Bij het zien van de kat wordt de kijker deelgenoot van de voorstelling

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: spiegelende bol.

Beeld Collectie Wallraf-Richartz Museum

Jeff Koons heeft een nieuwe serie gemaakt die bestaat uit handgeschilderde reproducties van Renaissance- meesterwerken, waaraan hij steeds iets toevoegt: een halve spiegelende blauwe bol. Een echte Koons-gimmick, zullen sommigen denken, zo'n kerstbal op een vrijwel heilig verklaard kunstwerk. Passend wel, bij al wat glittert uit zijn eerdere oeuvre. De serie gaat over staren, aanwezig zijn en het verruimen van het bewustzijn, zei Koons in een interview met Michael Persson deze week in de Volkskrant: 'De bal bevestigt jou als kijker. Je wordt onderdeel van het schilderij, en het schilderij wordt onderdeel van jou.' Kunsthistorische blasfemie voor sommigen misschien, maar Koons grijpt wel naar een motief dat juist ook in de Renaissance tot de hoogste orde van symboliek hoorde: de spiegel was dé metafoor voor het hogere, en voor de verbeeldingskracht. Zo'n spiegel, en dan vooral een convexe spiegel, halfrond of een hele bol, doet iets met een kunstwerk: het vergroot de ruimte die je ziet tot ver achter de plek waar je zelf staat.

Het doet iets met de kijker omdat die deelgenoot van de voorstelling wordt; in veel oude schilderijen is in zo'n bolle spiegel de kunstenaar zelf te zien. Denk aan Jan van Eycks Arnolfiniportret (1434), waar minuscuul de schilder weerspiegeld is in een bolle spiegel aan de achterwand. Het symboliseert zien wat er niet is: het hogere, het immateriële, het goddelijke. God laat zich niet zien, alleen in spiegels, schreef de apostel Paulus in de brief aan de Corinthiërs. Met de spiegel als motief wordt het kijken zelf het onderwerp, en worden het wereldse en het hogere aan elkaar verbonden.

Voordat we bij de sympathieke spiegelbol in dit detail aankomen nog een onvermoed effect van de bolle spiegel. Ja, die reflecteert de (denkbeeldige) omgeving, maar nee, natuurlijk niet zoals die is. Bolle spiegels zijn als lachspiegels. De Italiaan Parmigianino maakte op zijn 21ste voor paus Clemens VII een bravourestuk waar Koons zijn gelijke in zou herkennen: een schilderijtje als een convexe spiegel waarin hij zelf te zien is. Het interieur buigt mee en Parmigianino's hand, die voor hem op tafel ligt, is megagroot. Klopt niks van. Net als de schaduwen in Plato's grot worden we hier óók gewezen op de beperkingen van onze waarneming.

Marguérite Gérard en Jean-Honoré Fragonard

De angorakat
Circa 1783, Olieverf op doek, 65 x 53,5 cm
Wallraf-Richartz Museum Keulen

Beeld Collectie Wallraf-Richartz Museum
Parmigianino, Zelfportret in convexe spiegel, 1524

Terwijl Michael Persson de 'kerstballen' in Koons' atelier bekeek, stond ik voor dit fijne schilderij. Een spiegelende bol midden in de voorstelling, de blik trekt er vanzelf naartoe. Alles gaat om onthullen; een zwarte doek lijkt er net vanaf gegleden, de angorakat schrikt van zijn eigen beeld. Ook de vrouw die achter het gordijn gluurt, het hondje in de hoek dat iets ontdekt. In de bol zijn nog drie mensen te zien, twee vrouwen en een man, één vrouw zit achter een schildersezel: Marguérite Gérard, die met de beroemde Jean-Honoré Fragonard dit schilderij maakte.

Ze was Fragonards schoonzusje en trok op haar 14de bij hem in om van hem te leren. Later woonde en werkte ze dertig jaar lang in het Louvre - hoe gaaf is dat, als kunstenaar - tussen alle oude meesters. Ze maakte werk voor Napoleon en Lodewijk XVII. De voorstelling hier is huiselijk, gezellig bijna, en dat is niet raar. Interieur, motieven en zelfs haar jurk zijn geïnspireerd op de Hollanders van de 17de eeuw. Maar die bol, als magische vergroting van de wereld in haar verbeelding, symbool voor de rol van kunst en kunstenaar om te onthullen en ontdekken, die is van haar, met een knipoog naar de Renaissance. Dit gaat, laat de speelse kat zien, over kijkplezier.

Gazing Ball van Jeff Koons is t/m 8 april te zien in de Nieuwe Kerk Amsterdam.

Jeff Koons, Gazing Ball, 2017

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Jan van Eyck, Het Arnolfiniportret, 1434
M.C. Escher, Hand met reflecterende bal, 1935
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.