Bij eerbetoon Castro is Poetin de opmerkelijke afwezige

Honderdduizenden Cubanen staan dinsdagavond op het immense Revolutieplein in hoofdstad Havana. 'Waar is Fidel?', vraagt de Nicaraguaanse president Daniel Ortega bij aanvang van zijn speech door de microfoon. 'Hier!' schreeuwen de Cubanen. 'Waar is Fidel?', roept hij nogmaals. 'Hier', roept het publiek, harder nu. Dan verschijnen er drie woorden op de schermen, en het publiek reageert direct. 'Ik ben Fidel', zingen ze. 'Ik ben Fidel.'

Beeld ap

Het eerbetoon aan de vrijdag overleden oud-dictator Fidel Castro duurt vier uur. De aanwezige staatshoofden houden ellenlange toespraken, zoals Castro hier zelf regelmatig urenlang oreerde om het volk zijn revolutionaire ideeën bij te brengen. Vooral de socialistische bondgenoten uit de regio zijn bijzonder lang van stof, en raken niet uitgepraat over de 'heldhaftige en onzelfzuchtige rol van Fidel als bevrijder van Latijns-Amerika'.

De oudere Cubanen weten wat er van ze wordt verwacht. Ze klappen als er geklapt moet worden, houden gepaste stiltes, en roepen precies op het juiste moment 'Leve Cuba', of 'leve Fidel'. Jongeren hebben zichtbaar meer moeite hun gedachten erbij te houden. Ze maken aan de lopende band selfies en kakelen door de speeches heen, wat hen vernietigende blikken van de oudjes oplevert.

Strakke Cubaanse regie

Al vier uur voordat de ceremonie begint, stroomt het plein vol mensen. Het is op z'n Cubaans strak georganiseerd. Ze zijn met bussen hierheen gebracht, en krijgen gesmeerde broodjes en bekertjes frisdrank uitgedeeld. Pubers in blauwe schooluniformen, het Cubaanse olympische team gekleed in de nationale kleuren, ziekenhuispersoneel in witte pakjes. Niemand spreekt van de 'dood van Fidel', ze noemen het 'de fysieke verdwijning van de hoofdcommandant'.

'We zijn hier om de laatste eer te bewijzen aan Fidel', zeggen de leerlingen van de President Allende school netjes in koor. De jongeren hebben de oud-dictator nauwelijks meegemaakt, ze waren pas vijf of zes jaar oud toen hij in 2006 ziek werd en uit de openbaarheid verdween. 'Maar dankzij hem kunnen wij gratis naar school', zegt Gretchern Marrero (15). 'We hebben alles aan hem te danken.' Verderop schrijven schoolmeisjes met rode lippenstift 'Fidel' op elkaars armen.

'De dood is niet echt, als het kunstwerk van het leven goed is volbracht', zegt de 16-jarige scholier Lazaro Dominguez op plechtige toon. De jongeren om hem heen joelen. 'We hebben die zinnen uit ons hoofd moeten leren op school', geeft Dominguez toe. 'Fidel leeft voor altijd voort in ons hart, en zijn revolutie in ons land', roept een jongen achter hem. De meisjes giechelen, de jongens slaan elkaar op de rug.

Beeld afp
Leerlingen van de President Allende school zijn gekomen 'om de laatste eer te bewijzen aan Fidel'. Beeld Marjolein van de Water

Historische beelden

Om stipt zeven uur begint de ceremonie met het volkslied. Daarna worden op de grote schermen historische beelden getoond van toen Fidel in 1959 de revolutie won. Een vrouw wiens T-shirt verraadt dat ze metaalwerker is, pinkt een traantje weg. Op de gebouwen die het immense plein omringen prijken de uitgelichte gezichten van Che Guevara en Fidel. 'Dat de schaduw in licht is veranderd, komt door één man', aldus de tekst op een metershoog spandoek op het nationaal theater. 'Die man heeft een naam, Fidel Castro.'

Voor het standbeeld van onafhankelijkheidsstrijder José Marti zitten hoogwaardigheidsbekleders uit de hele wereld. Veel landen uit de regio hebben hun staatshoofden gestuurd, en ook Zuid-Afrika en Zimbabwe vaardigden hun president af. Van regionale grootmachten Brazilië en Argentinië zijn alleen buitenland ministers aanwezig.

Barrack Obama, die in december 2014 na ruim een halve eeuw koude oorlog de band met Cuba herstelde, schittert door afwezigheid. Hij heeft zijn veiligheidsadviseur Ben Rhodes gestuurd, maar benadrukte dat het geen officiële delegatie betreft.

Maar de meest opmerkelijke afwezige is Vladimir Poetin. De Russische president heeft het te druk met het voorbereiden van een belangrijke toespraak, aldus de verklaring van een woordvoerder. Dat terwijl de Russen sinds het begin van de Cubaanse Revolutie een innige band hebben met de Castro's. Zonder de financiële steun van de Russen had Fidel het nooit zolang uitgehouden.

Beeld afp
Een vrouw pinkt een traantje weg. Beeld Marjolein van de Water

Muziek is uit den boze

Het is gissen naar de werkelijke reden van Poetin's afwezigheid. Wellicht heeft het te maken met zijn prille vriendschap met Donald Trump, die in januari aantreedt als president van de Verenigde Staten en zijn afkeer van Fidel niet onder stoelen of banken schuift. Ook uit de Europese Unie is maar een staatshoofd aanwezig: de Griekse minister-president Alexis Tsipras. Het Koninkrijk Nederland laat zich vertegenwoordigen door William Marlin, premier van Sint Maarten.

Het programma was van tevoren niet bekend gemaakt. Veel Cubanen hoopten op muziek, misschien van Silvio Rodriguez, of Pablo Milanes, muzikanten die de revolutie gunstig zijn gezind. Maar de regering heeft een nationale rouwperiode van negen dagen opgelegd. Muziek is in het hele land uit den boze, en ook tijdens de afscheidsceremonie klinkt alleen het volkslied.

Raúl Castro (85), de vijf jaar jongere broer van Fidel die sinds 2006 de facto de scepter zwaait in Cuba, zit gedurende de hele ceremonie stilletjes op een stoel. Hij wordt geflankeerd door de Venezolaanse president Nicolas Maduro. Zijn lange en corpulente lichaam doet de Cubaanse president nog kleiner lijken.

Pas helemaal aan het einde neemt Raúl het woord. Een deel van het publiek is dan al afgedropen. 'Leve Fidel', zegt Raúl nog maar eens. Het applaus klinkt minder enthousiast dan aan het begin van de avond. Raúl mist het charisma van zijn broer, de mensen zijn moe en willen naar huis. Dan is er toch nog muziek. Terwijl het plein leeg stroomt klinkt de inmiddels overleden Sara González uit de speakers. 'Voor de helden', zingt ze. 'Ze zullen herinnerd worden. Ze zullen nooit sterven.'

Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.