INTERVIEW

Bij een verhoor mag helemaal niets. Is dat niet naïef?

Martelen: Waarom de VN-conventie zo streng is

Al staat een bom op springen in een stadshart, je mag in een verhoor niets anders doen dan vragen stellen. Is dat niet naïef?

Een slang om gevangenen onder dwang te voeden (de foto's bij dit artikel werden vorig jaar met toestemming van het Amerikaanse leger gemaakt in Guantánamo Bay). Foto Charles Dharapak / AP

De CIA-agent vermoedt dat de Afghaan tegenover hem iets weet over een ophanden zijnde aanslag. De ondervraging duurt al dagen, de man geeft geen krimp. Steeds groter wordt de aandrang om fysiek geweld te gebruiken. 'Maar die CIA-man moet z'n handen thuis houden', zegt volkenrechtdeskundige Willem van Genugten. De VN-Conventie tegen Foltering verbiedt volgens hem elke aanraking, afgezien van het 'omdoen van handboeien'.

Niet de terreurverdachte, maar de ondervrager lijkt met handen en voeten gebonden. Zo stringent is het uit 1984 daterende verdrag, dat de vraag rijst of het wel past bij de barre werkelijkheid, waarin aanslagen worden beraamd en verijdeld moeten worden.

Een begrijpelijke vraag, zegt de hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit van Tilburg. Niettemin is hij een fervent verdediger van het verdrag dat naast marteling ook 'ander wrede, onmenselijke en vernederende' handelingen verbiedt.

'De kern van de zaak is: een geciviliseerd land onthoudt zich zelfs bij zijn ergste vijanden, en zelfs bij vermoedens van komende aanslagen, van het gebruik van geweld. De drempel ligt hoog. Iemand als de Canadese buitenlandexpert Michael Ignatieff heeft betoogd dat soms het kleinere kwaad ('the lesser evil') is toegestaan om een groter kwaad te keren. Maar de onafhankelijke deskundigen die toezien op de naleving van het verdrag volgen die redenering absoluut niet.'

Prof. Dr. Willem J.M. van Genugten is hoogleraar Internationaal Recht aan de Universiteit Tilburg. Foto Judith Baas

Een Nederlandse politieagent die een inbraak onderzoekt, heeft meer bevoegdheden dan een CIA-agent die een bloedbad wil voorkomen?

'In het verdrag gaat het om het ondervragen van getuigen en daaraan zijn strenge grenzen gesteld. Je mag iemand eindeloos ondervragen. Dagen, weken, maanden. Maar een bekentenis moet vrijwillig tot stand komen. Je mag de ondervraagde geen klap in z'n gezicht geven of hem langdurig uit zijn slaap houden, laat staan hem halfnaakt vastbinden in een koude ruimte totdat hij overlijdt. Natuurlijk zijn er gradaties in geweld. Als je een peuk uitdrukt op iemands hand, kan de wond genezen. Andere praktijken kunnen voor altijd lichamelijke of psychische gevolgen hebben. Maar los daarvan: het sleutelwoord is dwang. Een bekentenis onder dwang houdt bovendien geen stand voor een rechter.'

Is het dan wel mogelijk iemand een bekentenis te laten afleggen?

'Ondervragen is slechts één manier om inlichtingen te vergaren. De CIA heeft allerlei andere mogelijkheden tot zijn beschikking bij een vermoeden van terroristische aanslagen. Zoals het infiltreren in terroristische groeperingen, het afluisteren van telefoons, het gebruik van satellieten, het volgen van het 'koopgedrag' van verdachten - denk aan de aanschaf van materiaal om bommen te maken-, het verzamelen van technisch bewijs. Pikant is dat uit het rapport Feinstein blijkt dat de schuilplaats van Al Qaida-leider Osama bin Laden níét gevonden is via ondervragingen.'

Het verdrag kent nog een grote beperking: het VN-comité van toezichthouders kan geen rechtszaak aanspannen, dat zouden de justitiële autoriteiten in de VS moeten doen.

'De bevindingen van het comité leiden inderdaad niet tot juridisch afdwingbare verplichtingen. Maar de kracht van niet-bindende oordelen wordt vaak onderschat. Een land als de VS wil niet op een 'zwarte lijst' staan met Syrië, Irak, Iran, noem maar op. Door het rapport-Feinstein zijn de VS nu wel in die hoek gezet.

'Wijlen Peter Kooijmans (volkenrechtexpert, oud-rechter, voormalig minister van Buitenlandse Zaken, red.) sprak over de 'kracht van woorden.' Zijn devies was dat je moet blijven hameren op misstanden. Hij vergeleek het met druppels die langzaam maar zeker een steen uithollen. De manier waarop de VS nu te kijk staan voor het oog van de wereld, moet voor de Amerikanen pijnlijker zijn dan een enkel vonnis wegens foltering dat wordt uitgesproken door een rechtbank in de staat Pennsylvania.'

Een soldaat laat een pijl richting Mekka zien onder een matras. Foto Charles Dharapak / AP

Mensenrechtenorganisaties zeggen dat verantwoordelijken strafrechtelijk moeten worden vervolgd. Obama maakte duidelijk dat hij daar niets voor voelt. De boodschap lijkt: zand erover.

'Ik heb me daarover wel verbaasd. Dat de CIA zich heeft schuldig gemaakt aan foltering, is kraakhelder voor iedereen die het rapport-Feinstein leest. Schijnverdrinkingen en -executies, het gedwongen toedienen van voedsel aan hongerstakers, seksueel misbruik - het is overduidelijk in strijd met het folterverdrag.

'President Barack Obama en de huidige CIA-chef geven toe dat de inlichtingendienst fout zat met de zogeheten verscherpte ondervragingstactieken. Ik hoorde CIA-baas John Brennan deze week zeggen dat die praktijken ook op gespannen voet staan met de 'eigen waarden' waarop de VS zo trots zijn.

'Toen de ernstige mishandeling van gevangenen in Abu Ghraib aan het licht kwam, volgden er in de VS wel rechtszaken. Militair Lynndie England werd veroordeeld, haar commandant niet. Misschien schuilt hierin de terughoudendheid van Obama: als je individuen voor de rechter brengt, kun je dan volstaan met CIA-agenten die zich bezondigden aan marteling? Of kom je dan terecht bij de CIA-leiding en voormalige politieke leiders als minister van Defensie Donald Rumsfeld, vicepresident Dick Cheney, misschien wel bij president George Bush himself?'

'De misstanden in Abu Ghraib werden als incidenten beschouwd, in het rapport-Feinstein is sprake van een patroon. CIA-agenten waren gemachtigd om verboden verhoormethoden te gebruiken. Dit is veel groter dan Abu Ghraib. Obama erkent dat het internationaal recht ernstig geschonden is. Het niet-vervolgen van betrokkenen is in feite een nieuwe schending van dat recht. De VN-conventie bepaalt dat verdachten van foltering vervolgd moeten worden, in eigen land of elders. Komt een betrokken CIA-agent als toerist in Nederland, dan heeft ons land in beginsel de plicht hem te arresteren. Maar we kennen geen namen, die zijn weggelakt in het rapport-Feinstein.'

Een stoel om gevangenen onder dwang te voeden. Foto Charles Dharapak / AP

Obama negeert het verdrag, waarmee opnieuw de vraag rijst: wat is het waard?

'Het heeft een einde gemaakt aan een jarenlange discussie: wat is folteren eigenlijk? Voordien mochten overheden vrijwel alles doen 'in het belang van de staat'. Het folterverdrag heeft een grote rol gespeeld bij het heropenen van strafzaken in bijvoorbeeld Chili en Argentinië. De afgelopen decennia hebben zo'n twintig voormalige politieke leiders zich voor een rechter moeten verantwoorden, vaak wegens marteling, terwijl ze dachten vrijuit te gaan.'

een gevangenisuniform, tandpasta en een slaapmasker. Foto Charles Dharapak / AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.