'Bij een 'Nee' ben ik zo weer weg'

Aan de vooravond van het referendum heerst onzekerheid over het lot van Schotland. 'De natie blijft voorlopig verdeeld, hoe de uitslag ook valt.'

Demonstratie in de Schotse hoofdstad Edinburgh voor de eenheid van Schotland en de rest van het Verenigd Koninkrijk, 13 september 2014. Beeld anp

Op de hoek van Rose Street en Frederick Street, in het centrum van Edinburgh, klinkt The Flower of Scotland. Het officieuze volkslied der Schotten wordt gespeeld door Eezy. Zijn accordeon is volgeplakt met blauwe Yes-stickers. Tijdens het spelen spiekt de 50-jarige straatmuzikant op een volgekrabbeld A4'tje. De noten heeft hij al bijna onder de knie, de tekst nog niet. 'Vrijdag wil ik het uit mijn hoofd kennen, om de geboorte van een nieuwe natie te vieren', zegt de werkloze, maar hoopvolle stratenmaker in wiens hoed genoeg geld ligt voor een overnachting.

Zijn optreden is een van de weinige tekenen in het centrum van de Schotse hoofdstad die verraden dat morgen een van belangrijkste volksraadplegingen uit de Europese geschiedenis wordt gehouden. Hier en daar hangt een Yes-sticker, op een lantaarnpaal of achter het raam. Op de toeristische Royal Mile zoeken buitenlandse cameraploegen naar doedelzakspelers die als decor willen fungeren. Kraampjes zijn er amper. De enige folderaars zijn pizzaverkopers. De enorme blauwe vlag die Yes-activisten hadden ophangen aan de rots waarop Edinburgh Castle staat, is weggehaald.

Het wil niet zeggen dat het referendum niet leeft. Maar liefst 94 procent van de Schotten heeft zich als kiezer geregistreerd, een historisch record. De peilingen wijzen erop dat de 307 jaar oude Unie tussen Engeland en Schotland de stemming nipt zal overleven. Een gokkantoor gaat nog voor de uitslag geld uitbetalen aan gokkers die geld op 'Nee' hebben ingezet. Ondertussen regent het waarschuwingen aan het adres van de Schotten. Alan Greenspan voorspelde zelfs een wereldwijde financiële crisis, waarna nationalisten wezen op de dubieuze staat van dienst van de voormalige Amerikaanse bankgouverneur.

Grimmig karakter

De relatieve rust in de welvarende hoofdstad staat in schril contrast met de anekdotische berichten over het grimmige karakter dat de campagne de laatste weken heeft aangenomen. Wie aan zijn auto een Yes- of No Thanks-vlag bevestigt, moet rekening houden met vlagen van woede bij andere automobilisten. Campagneborden werken als een rode lap op een stier, met name die van het No Thanks-kamp.

Het Yes-kamp is het luidruchtigst, wat niet altijd gepaard gaat met goede manieren. Yes-kraampjes verrijzen voor de tijdelijke Better Together-kantoortjes en bij debatten hebben tegenstanders moeite om zich verstaanbaar te maken. De Schotse burelen van de BBC zijn afgelopen dagen belaagd door Schotse nationalisten.

Grofweg kan worden gesteld dat er zich onder de voorstanders relatief veel mensen bevinden die weinig te verliezen hebben. Straatmuzikant Eezy is zo iemand. 'Ik heb het land in de jaren zeventig verlaten, toen ik in de gaten kreeg dat wij Schotten nooit volop zouden profiteren van de olie in de Noordzee. Ik zag geen toekomst. Sindsdien heb ik door de wereld gezworven. De Filippijnen, Canada, Nieuw-Zeeland - overal heb ik straten aangelegd en ik wil dat hier doen. Toen bekend werd dat er een referendum kwam, ben ik teruggekeerd. Bij een "Nee" ben ik zo weer weg.'

Wat heerst in Schotland is de stille vertwijfeling, de onzekerheid over zijn lotsbestemming. Niet alleen over de uitkomst van het referendum en de voorspelde verdoemenis na een onverwachte stem voor onafhankelijkheid, maar ook over de sociale gevolgen, de spoken uit het roerige verleden die weer tot leven komen.

Dat blijkt uit een gesprek met Irvine en Gail, een echtpaar dat in de zonnige Princess Gardens een tonijnsalade deelt, met zicht op Edinburgh Castle. Beiden stemmen 'Ja', simpelweg omdat ze een afkeer hebben van de conservatieve politieke elite in Westminster. Terwijl haar man strijdlustig klinkt - 'Ik heb genoeg van de Thatchers, de Blairs, de Camerons' - zegt Gail lang te hebben getwijfeld. 'Ik heb discussies uit de hand zien lopen, gezien hoe vrienden, collega's en zelfs familieleden ruzie hebben gekregen. De natie zal voorlopig wel verdeeld blijven, wat de uitslag ook wordt.'

Wat moet er na onafhankelijkheid met de Stone of Scone gebeuren, de koninklijke steen die nu veilig in Edinburgh Castle ligt, als pronkstuk te midden van andere Schotse regalia? Voor de een is het mysterieuze voorwerp een symbool van de Unie, voor de ander van de Schotse onafhankelijkheid. In 1953 zat koningin Elizabeth op deze 'Steen van de lotsbestemming' tijdens haar kroning in Westminster Abbey. Enkele decennia later ging de Schotse premier Alex Salmond er grijzend mee op de foto. De herkomst van de steen is onduidelijk. Volgens de overlevering gaat het om de steen waarop de aartsvader Jakob rustte. Door de profeet Jeremiah zou hij naar Ierland zijn gebracht, en vandaar naar het Schotse Scone, de oude hoofdstad van het Pictische koninkrijk. Vanaf de negende eeuw werd de steen gebruikt bij de kroningen van Schotse vorsten. Eind dertiende eeuw viel de Engelse koning Edward I Schotland binnen, onttroonde John Balliol en nam de steen mee naar Londen. Voortaan werden Engelse en later Britse koningen op deze steen, ingebouwd in een houten stoel, gekroond. Op Eerste Kerstdag 1950 ontvoerden vier Schotse studenten de steen uit Westminster Abbey, waarbij ze hem per ongeluk in tweeën braken. Na een geheime reparatie zetten ze hem neer op het altaar in de abdij van Arbroath, de plek waar in 1320 een Schotse onafhankelijkheidsverklaring werd getekend. In 1996 besloot de conservatieve regering van John Major om het belangrijkste object uit de Schotse geschiedenis op rechtmatige wijze en voorgoed terug te geven, in de vergeefs gebleken hoop het nationalistisch tij te stoppen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden