Bij een Marokkaanse erfenis moet er altijd een man meedelen, ook als die de overledene amper kent

Nu klinkt er een roep om het erfrecht te veranderen

Als in Marokko een erfenis te verdelen valt, moet er altijd een man meedelen, zelfs als die de overledene amper kende. Sinds kort klinkt een luide roep om het erfrecht zo te veranderen dat dochters en weduwen beter bedeeld worden.

Een gezin wandelt door Casablanca. Mocht de vrouw weduwe worden, dan krijgt ze volgens het traditionele erfrecht maar een klein deel van de erfenis. Foto Samuel Aranda

De man van Loubna Baidani (40) overleed onverwachts. De ene avond trad hij nog op als musicus, de volgende dag was zijn leven voorbij. Een hartaanval. Hun dochtertje Lilia was pas een jaar oud.

De erfenis werd verdeeld volgens de regels van de Koran. Hun dochtertje kreeg de helft, zijzelf een achtste, haar schoonvader en -moeder ieder een zesde. Daarna bleef er nog een klein deel over. De Marokkaanse wet schrijft voor dat dit deel naar de man gaat die het nauwst verwant was aan de overledene. Zijn vader in dit geval.

'Dat is onrechtvaardig', zegt Loubna beslist. 'Als er alleen vrouwen in een gezin zijn, gaat het geld naar iemand die verder af staat. Dit moet veranderen. Het geld had naar ons dochtertje moeten gaan.'

Ze vertelt het verhaal in haar woonkamer. In een donkerblauw joggingpak met witte hartjes erop zit ze op een bank die alle wanden van het appartement in beslag neemt. De kleine Lilia, inmiddels 2 jaar oud, rent in een pyjama met een prinses erop rond door de kamer. Overal hangen foto's van haar vader, zodat ze zich hem later zal herinneren.

Dubbel onrechtvaardig

Het was door die dubbele onrechtvaardigheid dat ze depressief werd, vertelt Loubna. De dood van haar man. En de inhaligheid van haar schoonvader. 'Ik moest medicijnen gaan slikken. Ik kon het niet accepteren.'

In Marokko klinkt nu een luide roep om de regels voor erfenissen te veranderen. Honderd intellectuelen begonnen een petitie die zich uitspreekt tegen het idee dat altijd een mannelijk familielid moet delen in de erfenis. Die regel heet ta'sib. In het geval van Loubna ging het om de vader van haar echtgenoot. Maar stel dat die al zou zijn overleden? Dan kan het gebeuren dat een oom of neef, die misschien geen enkele band onderhield met de overledene, zijn erfdeel komt opeisen. Soms kunnen zij aanspraak maken op de helft of een derde van de erfenis.

Het kan leiden tot tragische situaties: weduwes die uit hun huis worden gezet en op straat belanden omdat de broers van hun overleden echtgenoot de erfenis willen buitmaken.

Wetenschappers, kunstenaars en een ex-salafist

Het is, uiteraard, het progressieve deel van de Marokkaanse samenleving dat verandering eist: onder de ondertekenaars van de petitie zijn wetenschappers, journalisten, kunstenaars, activisten en oud-ministers (vooral van socialistische snit).

In dat gezelschap is Abou Hafs, ex-salafist, een opvallende aanwezige. In 2003 werd hij veroordeeld tot 30 jaar cel, omdat hij als imam de terroristen zou hebben geïnspireerd die dat jaar toesloegen in Casablanca. In de gevangenis kreeg hij echter spijt, zo gaat het verhaal. Hij kwam vervroegd vrij. De Marokkaanse autoriteiten zijn ingenomen met salafisten-met-spijt zoals hij: zij kunnen jongeren met salafistische neigingen misschien behoeden voor radicalisering.

'Wij vinden het onrechtvaardig om de ta'sib toe te passen in de huidige context', legt Abou Hafs – zijn echte naam is Abdelouahab Rafiki – uit in de lobby van een hotel in Casablanca. 'Deze regels komen uit een andere tijd, toen men nog leefde in een clan, en ook ooms en neven verantwoordelijk waren voor de kinderen. Maar dat is nu veranderd. Nu leven we in een kerngezin: vader, moeder, kinderen. Ooms en neven dragen geen enkele verantwoordelijkheid meer. Misschien zien ze elkaar nooit, of is er zelfs ruzie. De ta'sib is niet meer acceptabel in de huidige context.'

Het afschaffen van de ta'sib zou Marokkaanse vrouwen weer een stukje gelijker maken voor de wet. Aan het begin van deze eeuw werd, op aangeven van de Marokkaanse koning Mohammed VI, al een eerste grote sprong gemaakt naar meer gelijkheid voor vrouwen. Man en vrouw kregen toen samen de verantwoordelijkheid voor het gezin, in plaats van dat de vrouw haar man moest gehoorzamen. De huwbare leeftijd werd verhoogd naar 18 jaar voor beide geslachten. Polygamie werd bemoeilijkt. En scheiden kon voortaan ook op verzoek van de vrouw, bijvoorbeeld als er sprake is van 'onverenigbaarheid van karakters'.

Het waren veranderingen die gepaard gingen met een stevig verzet door de islamisten. Zij verdedigen het patriarchaat met een beroep op de Koran. 'Nu zijn de reacties lang niet zo agressief', merkt Abou Hafs. 'Ik denk dat het afschaffen van de ta'sib gaat slagen. Een officiële reactie van de staat op onze oproep is uitgebleven. Dat is goed. Het wil zeggen dat de staat wil dat er over dit onderwerp wordt gediscussieerd.'

Alles bespreekbaar, zelfs gelijkheid

Voor Abou Hafs is alles bespreekbaar – zelfs volledige gelijkheid tussen man en vrouw bij het overerven. Nu krijgt een dochter altijd de helft van wat een zoon krijgt. 'Als we de Koran op de traditionele manier blijven lezen, dan denk ik dat er over een aantal jaar geen islam meer bestaat', zegt hij. 'Het merendeel van de jongeren is zelfbewust, ze staan open voor de wereld. Met de traditionele uitleg van de islam gaan we hen niet overtuigen. Zo simpel is het.' Aan de andere kant ziet hij 'een heel duidelijke relatie tussen een traditionele uitleg van de islam en het extremisme.  Als we de islam niet veranderen, óf dan verlaten we hem, óf dan worden we extremisten.'

Toch gaat een gelijke erfenis voor man en vrouw de meeste Marokkanen te ver: slechts 5 procent van de mannen en 33 procent van de vrouwen is daar voorstander van, bleek uit een recente peiling van UN Women.

Ook Loubna Baidani, de vrouw die op jonge leeftijd haar man verloor, vindt niet dat zoons en dochters gelijk moeten worden gesteld. 'Daarover is de Koran immers heel duidelijk.' Om dezelfde reden vindt ze niet dat ze zelf een groter deel van de erfenis had moeten krijgen toen haar man overleed – al is ze met een achtste erfdeel naar Nederlandse maatstaven buitengewoon karig bedeeld.

Ze zou vooral willen dat haar dochtertje meer had gekregen. 'We komen geld tekort', verzucht ze. 'Een vriend van mijn man betaalt nu haar school.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.