Bij de Schepper naar binnen kijken

Gezag remt altijd elke ontwikkeling. De 'zonde' tegen de leer van de gezagdrager loert bij vele onderzoekers. De kerk en haar leer hebben veel diepe remsporen in de geschiedenis getrokken....

Het blijft een grote daad om aan de bijna alles insluitende, vooroordeel geworden standpunten van het gezag voorbij te zien en zijn ogen te geloven. In het midden van de 17de eeuw maken natuurkundig en medisch onderzoek een geweldige ontwikkeling door. De genoemde grens werd vele keren overschreden. Twee zeer grote gezagdragers staan centraal: de Griekse wijsgeer Aristoteles en de Romeinse geneesheer Galenus. Van hun alles blokkerend formaat kunnen we ons moeilijk een voorstelling maken. Toch verliezen beiden langzaam hun gezag. Nieuw onderzoek maakte hun leer onhoudbaar. Wat niet wil zeggen dat zij niet een sterke aanhang behielden. Als men de twee gepasseerd is, staat men tegenover het leger van hun discipelen, die een wereldbeeld zien wankelen. En terecht: een enkele losgedraaide schroef leidt tenslotte tot ineenstorting van de hele constructie die dat wereldbeeld is.

Misschien is het laveren tussen weten en geloven, tussen onderzoeken en toch God in alles aanwezig te zien, tussen vooruitgang en behoud, tussen natuur en bovennatuur wel het boeiendste aan die wetenschappelijke ontwikkeling in het Engeland van de 17de eeuw. Een mooi voorbeeld levert de geniale fysicus en chemicus Robert Boyle. Hij verzette zich tegen de natuurfilosofie van Aristoteles en tegen het mechanisch wereld-en mensbeeld dat onder invloed van Descartes was ontstaan. Dat laatste op grond van zijn streng calvinistische geloofsovertuiging. Zijn werk en zijn geloof heeft hij altijd met elkaar trachten te verzoenen. Hij was vanaf het begin lid van de in 1660 gestichte Royal Society, die voluit Royal Society of London for the promotion of natural knowledge heette. Om dat laatste ging het uiteraard. Dat neemt niet weg dat de Royal Society ook aantoonde dat 'Gods werk kon worden gezien in de poot van een vlieg'.

De hele ontwikkeling wordt begeleid door hardnekkige resten oud inzicht, door geloof en bijgeloof. Het blijft wonderbaarlijk dat geleerden in die krioelende massa van kennis-en geloofsoorten tot een helder beeld konden komen. Zoals een van de zeer groten: William Harvey, die de bloedsomloop ontdekte. En wat was er aan curieuze kennis van het bloed, aan literaire inkleding van de beschrijvingen ervan, en aan geheimzinnigheid niet aanwezig? Hij werd door velen bestreden; zijn roem was pas gevestigd toen hij zelf al zwak was.

Zijn levensverhaal is opgenomen in het boek Soul Made Flesh The discovery of the Brain and How it Changed the World van de Amerikaanse wetenschapsjournalist Carl Zimmer. De hoofdfiguur van de studie is de medicus Thomas Willis (1621-1675). In 1664 werd zijn boek The Anatomy of the Brain and Nerves (de studie was in het Latijn geschreven) door een collega aan de Royal Society aangeboden. Het boek werd haast met gejuich begroet. 'Hij is het sieraad van ons land, naast de onsterfelijke Harvey.'

Wat de laatste deed voor het bloed, deed Willis voor de hersenen. Hij stichte er een nieuwe wetenschap mee die hij 'neurologie' noemde. Ook hij was een gelovig man en moest duidelijk maken dat zijn boek niet het werk van een athe was. Aan de aartsbisschop van Londen, Gilbert Sheldon, aan wie hij het boek opdroeg, schreef hij met zijn onderzoek bij de Schepper naar binnen te kijken. Ook de hersenen verkondigen de grootheid van God!

Willis wordt gerekend tot diegenen voor wie alles in het lichaam teruggaat op chemische processen; tegenover hen staan de aanhangers van het leven als een zuiver mechanisch proces. Bij beiden is wat eens geestelijk was, gematerialiseerd, tot de ziel toe. De ziel is zie de titel van het boek tot vlees gemaakt. Maar Willis had ook een grote 'verplaatsing' bewerkstelligd: niet langer was het hart, maar waren de hersens het centrum van het lichaam en daarmee van het leven en de wereld.

Willis' loopbaan zegt veel over de wereld waarin hij en zijn collega's hun experimenten deden. Willis verrichtteonderzoek er is wat opengesneden aan dieren en dode mensen in die jaren! maar verdiende zijn brood als 'piskijker'.

Een van Willis' bijzonderste collega's was Christopher Wren. De misschien wel grootste architect van Engeland was van oorsprong natuurkundige en astroloog, fysioloog ook. Hij illustreerde Willis' boek over de hersenen met schitterende en bewonderenswaardig precieze tekeningen, grafische en wetenschappelijke meesterwerken.

Zimmer heeft het hele wetenschappelijke verhaal ingebed in de politieke en religieuze geschiedenis: de burgeroorlog, de onthoofding van Karel I en daarmee van de monarchie, het bewind van Cromwell en de restauratie van het koningschap. Steeds verschillende gezagdragers, met een verschillend wereldbeeld en een andere leer. Het onderzoek in Oxford had onder Cromwell een haast illegaal karakter. Het werd publiek in de Royal Society. Het bewind van de puriteinse calvinisten was ten einde. De theologie, maar ook de wetenschap kreeg weer lucht.

Zimmer is misschien niet zozeer een wetenschappelijk essayist als wel een wetenschappelijk verteller. Hij heeft van Willis' leven (hij sterft jong en hij weet bij al zijn kennis geen genezing voor zijn ziekte) en wereld (de academische en medische milieus waarin hij verkeerde) een heel boeiend verhaal gemaakt. Naast de ontwikkeling van het zuivere weten krijgen alle onzuiverheden (schitterende autopsieverhalen, afschuwelijke feiten over pogingen tot bloeddonatie, wonderverhalen over het tot leven komen van schijndoden) een ruime plaats. Daarmee wordt de heterogene wereld van toen heel scherp zichtbaar.

Het laatste hoofdstuk, waarin in grote lijnen de latere ontwikkelingen worden beschreven, is het minst boeiend. Zimmer moet dicht bij bloed en hersens blijven, en bij alle hoogstaand gepruttel en gewalm waaruit de wetenschap voortkwam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden