Bij de MIVD is amateurisme nooit ver weg

Bij de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) werken 'een beetje saaie, suffe mensen'. In elf jaar tijd zijn ze zeven keer met elkaar in reorganisaties verwikkeld. Welkom in de wereld van het interne personeelsblad Ingelicht.

Spionnen die 'als een randdebiel' staan te zwaaien voor een draaideur. Dat is een van de eerste dingen die generaal Pieter Cobelens opvalt als hij in 2006 aantreedt als directeur van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD).

Wat is achter de toegangsdeuren van deze geheime dienst nog meer te zien? Op het hoofdkwartier van de MIVD, de Haagse Frederikkazerne, lopen constant de liften vast. De entree oogt als een 'ouwe gymzaal uit de jaren vijftig, maar dan zonder gymnastiektoestellen'. Er hangt een akelig luchtje.

Buiten moet een bord 'Hydrografische Dienst' nieuwsgierige voorbijgangers afwimpelen. Binnen is de sfeer zo verziekt dat op sommige afdelingen de medewerkers het 'huilen nader dan het lachen' staat. De nieuwe directeur vraagt zich af wat hij aanmoet met de MIVD'ers: het lijken hem aanvankelijk 'een beetje saaie, suffe mensen'.

25 spionerende diensten

De MIVD en de AIVD wijzen er in het openbaar op dat twee landen in Nederland spioneren: Rusland en China. Maar het werkelijke probleem is veel groter, blijkt in 2003 tijdens een besloten bijeenkomst die wordt georganiseerd voor ondernemers die mogelijk betrokken worden bij de ontwikkeling van de nieuwe straaljager JSF. De redacteur van Ingelicht tekent op: 'Volgens de AIVD zijn in Nederland ongeveer 25 buitenlandse inlichtingendiensten in het geheim actief.'

Deze observaties staan in Ingelicht, het personeelsblad van de MIVD dat verscheen tot en met 2011. Heel Nederland kan ze nu lezen. Erik Akerboom - momenteel nog de hoogste ambtenaar van het ministerie van Defensie, binnenkort de nieuwe korpschef van de Nationale Politie - besloot om het tijdschrift integraal openbaar te maken na een verzoek van een onderzoeker van Stichting Argus, dat zich bezighoudt met inlichtingendiensten, ridderorden en vrijmetselarij.

Het personeelsblad van de geheime dienst, stelde Akerboom, is een 'openbare publicatie' die geen staatsgeheimen bevat. De vraag is of deze inschatting juist was.

Door de openbaarmaking lopen medewerkers en oud-medewerkers van de MIVD 'gevaar', stelt de dienst zelf. Want Ingelicht geeft niet alleen een unieke inkijk in de gang van zaken op het hoofdkantoor van de normaal zo gesloten MIVD, maar staat ook vol namen, functieomschrijvingen en soms zelfs ook foto's van de medewerkers van de dienst. Toen op de Frederikkazerne vorig jaar het besef doordrong dat deze informatie op internet staat, probeerde een juridisch medewerker tevergeefs het tijdschrift in deze vorm terug in de kluis te krijgen.

Ingelicht bestrijkt een decennium van terreurbestrijding: het eerste nummer verscheen een jaar voor de aanslagen van 11 september 2001, het laatste werd uitgebracht in juni 2011, in de periode dat Nederland zich opmaakte voor een missie om politieagenten op te leiden in Afghanistan.

Wat gebeurt er in die jaren op de burelen van de MIVD, de tweede geheime dienst van Nederland, de militaire tegenhanger van de civiele Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)?

Naar buiten toe hangt de MIVD het beeld op van een professionele eenheid waar goedgetrainde militairen en burgers zich inzetten om Nederland zo veilig mogelijk te houden. Spannend werk, dat zich in het belang van de staat afspeelt in het verborgene. 'Een beetje zoals James Bond', stelt een personeelsadvertentie die op het ministerie van Defensie wordt verspreid. Cobelens laat zich voor de gelegenheid fotograferen in een Aston Martin.

Daderprofiel: journalist

Vanaf 2007 krijgt de MIVD te maken met negatieve publiciteit. Ingelicht kent nog meer incidenten. 'Ook hier zullen we alle zeilen moeten bijzetten om buiten de aandacht van de media te blijven.' Het interne bureau Veiligheidszaken richt in 2010 haar pijlen op journalisten. Zij passen in het 'daderprofiel' om staatsgeheimen te bemachtigen - als professionele spionnen.

Maar achter de schermen schetst Ingelicht een ander beeld. Hoewel de dienstleiding door de jaren heen volhoudt dat het werk er niet onder leidt, wekken de elf jaargangen van Ingelicht de indruk dat de MIVD bijkans vleugellam was door slechte werkverhoudingen en een onophoudelijke stroom reorganisaties. In elf jaar tijd reorganiseert de dienst maar liefst zeven keer, soms wegens bezuinigingen of wensen vanuit politiek Den Haag, maar meestal omdat de situatie op de werkvloer volkomen vastloopt.

Zo kan het gebeuren dat de terreuraanslagen van 11 september 2001 de spionnen in de Frederikkazerne aanvankelijk niet erg bezighouden. Natuurlijk, het is 'een aanval die ons allen diep heeft geraakt', schrijft de directie een maand na de aanslagen. Maar vervolgens gaat de directie snel over tot de orde van de dag. Want terwijl Nederland na 9/11 samen met de rest van de westerse wereld wordt betrokken in een oorlog tegen islamitisch terrorisme, moet de MIVD zich in deze periode bezighouden met problemen dichter bij huis: het aanhoudende gedoe op de eigen werkvloer.

De dienst, zegt een directielid in 2003, is een 'kruiwagen vol met kikkers'. De onderlinge verhoudingen zijn beroerd. Het organogram van de MIVD bestaat uit een onoverzichtelijke kluwen deelafdelingen. Tussen deze afdelingen heerst een stammenstrijd. Barbecues, een 'grote saamhorigheidsdag' en zelfs een 'MIVD-brede heidag' kunnen niet verhullen: deze organisatie staat op springen.

Zomaar een praatje met een collega maken, dat is op de Frederikkazerne niet aan de orde, zegt een medewerker in 2004. 'Je weet nooit of hetgeen je nu zegt, later tegen je wordt gebruikt.'

De slechte sfeer vloeit voort uit de ontstaansgeschiedenis van de MIVD. De dienst is opgericht in een poging definitief de voormalige militaire inlichtingendiensten samen te smeden, die als een versnipperd 'eilandenrijk' zijn overgebleven na het verdwijnen van het IJzeren Gordijn. Maar de scheidslijnen tussen wat ooit de marine-, landmacht- en luchtmachtinlichtingendienst was, dreunen ten tijde van 9/11 nog na binnen de Frederikkazerne.

Het enige antwoord dat de Defensiestaf in Den Haag kan bedenken is: opnieuw reorganiseren. Dus wordt in 2003 een reorganisatie afgekondigd om de 'weeffouten' te herstellen van de vorige reorganisatie, die op dat moment nog niet eens is afgerond.

Daar kijken ze in de camera, de mensen van de MIVD. Mannen met snorren, blouses in verschoten kaki, in lange regenjassen - bijna alle clichés zijn hier werkelijkheid.

Tussen hen ook een enkele vrouw, die gemakkelijke recepten voor het avondeten moet uitzoeken voor haar echtgenoot - hij is 'geen keukenprins' - voordat zij met een gerust hart op uitzending naar het buitenland kan.

In de wereld van de MIVD

Ingelicht verschijnt voor het eerst in 2000, als de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst in haar huidige vorm nog in oprichting is. Het glossy magazine, dat aanvankelijk zes keer per jaar verschijnt, geldt als 'visitekaartje' van de MIVD. Het moet spionnen en relaties bij 'zusterdiensten' en op het ministerie van Defensie informeren over het wel en wee op de werkvloer. Het motto van de redactie? 'Openheid waar het kan, gesloten waar het moet.' Het tijdschrift moet een saamhorigheidsgevoel creëren binnen de nieuwe dienst, geplaagd door reorganisaties. Zoals het een personeelsblad betaamt, gaat Ingelicht vooral over de mensen van de MIVD. Maak kennis met Huib M., het nieuwe hoofd contra-inlichtingen, Rob S., die afscheid neemt als hoofd veiligheidsonderzoeken, het pasgeboren dochtertje van Sandra en Roel.

De collega's van de AIVD zagen het feit dat Ingelicht boordevol namen van spionnen stond maar niet staatsgeheim was, als veiligheidsrisico. 'Stel je voor dat iemand het in de trein laat liggen', zegt het hoofd communicatie van de AIVD in 2008 in een interview met Ingelicht. Dat is inderdaad 'een risico', vinden ze ook bij de MIVD. Men zou er 'niet gelukkig mee zijn als dat blad in de openbaarheid komt'.

Om hen heen hangt het aureool van de Koude Oorlog. Weemoedig blikken ze terug op de tijd, kortgeleden nog maar, dat ze oefenden voor de dag dat de Russen in de Noord-Duitse laagvlakte zouden verschijnen. 'Met wat krijgsmangeluk ving je een groep Spetsnaz (Russische Special Forces, red.) die je dan uitgebreid kon verhoren', zegt een taalspecialist in 2004.

Nu de wereld is veranderd, moeten ze plotseling afreizen naar missies in Afghanistan en Irak, een rol gaan vervullen op het gebied van terreurbestrijding. Ondervragers dienen beslist geen 'James Bond-type' te zijn, waarschuwt het blad als de dienst in 2007 in opspraak is geraakt na uit de hand gelopen verhoren in Irak. Het zal jaren duren voordat de op Rusland georiënteerde MIVD meer dan één Arabische tolk in huis heeft. De directie stelt vast: 'Nederland is geen inlichtingenland.'

Van snelle achtervolgingen lijkt ook al weinig sprake. De MIVD in de beginjaren is een geheime dienst waar medewerkers worden aangemoedigd te reizen per 'dienstfiets'. De spion met de meeste fietsuren krijgt een 'fietstrofee'.

Jarenlange interne twisten en reorganisaties, in hoeverre beïnvloedt dat de taken die de MIVD moet vervullen als het gaat om de veiligheid van Nederland? Deze vraag schemert regelmatig door in de kolommen van Ingelicht. Het valt mee, is de inschatting van de directie zelf. 'We leveren goede en genuanceerde producten.' Maar bij de rest van de Defensie-organisatie is men daar minder gerust op: de MIVD heeft een slecht imago. Binnen de krijgsmacht geldt hier werken als carrièrezelfmoord. Het beeld leeft 'dat je zoveel jaar hebt stilgestaan en nog weinig te bieden hebt'.

In elk geval toont de binnenskamers zo verdeelde organisatie zich saamhorig in de strijd tegen de gezamenlijke tegenstander: de AIVD in Zoetermeer. In de wandelgangen op de Frederikkazerne geldt de andere geheime dienst van Nederland namelijk als 'concurrent', zeker waar het gaat om contraterrorisme. Zelfs als de banden onder politieke druk worden aangehaald, blijft het contact stroef. De verhouding tussen de MIVD en de AIVD, zegt Cobelens bij zijn vertrek in 2011, dat zal 'altijd een beetje Ajax-Feijenoord blijven'.

Rond 2006 lijkt het er even op dat de dienst in stabieler vaarwater komt. Voor het eerst in jaren is geld beschikbaar om uit te breiden. Met inbegrip van het hoofdkwartier op de Frederikkazerne beschikt de MIVD in deze tijd over 12 kantoren, de meeste op geheime locaties. Het betreft complete gebouwen, maar ook 'simpele kamers' die ergens worden gehuurd.

'Plans and requirements', meldt het bordje naast de deur van het MIVD-kantoor op de NAVO-basis in Brussel.

Verkiezingsfraude in Macedonië

In de wereld van na 9/11 heeft de MIVD één troefkaart: de dienst onderhoudt uitstekende contacten met een enorm netwerk aan buitenlandse inlichtingendiensten, van Australië tot Duitsland en van de Verenigde Staten tot Japan. Over de grens heeft de dienst behalve in Brussel kantoren in het Duitse Munster, in het Caraïbisch gebied en op de Balkan. In Macedonië ontdekken MIVD'ers in 2002 een complot om de landelijke verkiezingen te saboteren door het plegen van aanslagen. Dankzij de Nederlandse informatie kan dit plan worden verijdeld. De Amerikaanse ambassadeur ter plaatse is vol lof over het werk van de MIVD'ers: 'They have saved the country.' Als geheime dienst kan de MIVD dit succes helaas niet met de buitenwereld delen. Het blijft bij een vermelding in Ingelicht.

Maar de opwaartse spiraal wordt algauw doorbroken door een reeks incidenten. Cobelens raakt in diskrediet als verongelijkte oud-medewerkers uit de school klappen over veronderstelde wanpraktijken in Afghanistan. Bij zijn afscheid vertelt hij dat hij de functie van MIVD-directeur uitsluitend geaccepteerd heeft, omdat toenmalig minister van Defensie Henk Kamp hem dat vroeg. 'Het leek mij helemaal niks.'

De MIVD bleek overigens een fantastische organisatie, haast hij zich eraan toe te voegen. Zijn wapenfeit: de entree van de Frederikkazerne, met de allures van een oude gymzaal, wordt opgeknapt in de nadagen van zijn bewind.

Cobelens hoopt dat het 'verschrikkelijke systeem' van reorganisaties dat de dienst nu al een decennium in zijn greep houdt, eindelijk voorbij is. Maar al snel maken bezuinigingen bij Defensie alweer een nieuwe reorganisatie noodzakelijk. Zijn opvolger, schout-bij-nacht Pieter Bindt, wordt gelijk na zijn indiensttreding verantwoordelijk voor een nieuwe 'omklap' - zoals ze inmiddels op de Frederikkazerne zijn gaan heten. Het is de zevende in elf jaar.

Om te bepalen wat er precies gereorganiseerd gaat worden, krijgt hij 'twee heidagen' de tijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden