Analyse Moeder Osama bin Laden

Bij de familie van Osama bin Laden: De liefde van een moeder voor een massamoordenaar

Alia Ghanem, de moeder van Osama bin Laden, thuis in Jeddah, Saoedi Arabië.

‘Hij was een zeer goed kind tot hij mensen tegenkwam die hem min of meer hersenspoelden toen hij begin twintig was. (…) Ik zei hem steeds dat hij uit hun buurt moest blijven’, zegt Alia Ghanem in een interview met Martin Chulov van de Britse krant The Guardian. Voor het eerst spreekt zij zich uit over haar zoon Osama bin Laden. 

Mijn zoon was een lieve jongen, anderen brachten hem op het slechte pad. Hoeveel moeders hebben dit niet gezegd in de loop der tijden? Ze kunnen verteerd worden door schaamte, verdriet en woede over wat hun zonen doen, maar wat blijft is de onvoorwaardelijke moederliefde, de rots waarop al die andere gevoelens stukslaan. Ghanem vormt geen uitzondering op dit klassieke patroon, ook al is zij de moeder van Osama bin Laden, een zoon die op ‘11 september’ massamoordenaar werd. Al die jaren sinds die fatale septemberdag in 2001 zweeg zij, net als de rest van de Bin Laden-familie.

Ghanem is midden zeventig, haar eerste kind Osama baarde zij in 1957. Ze scheidde drie jaar later van zijn vader en hertrouwde met Mohammed al-Attas. Deze is bij het vraaggesprek, samen met twee halfbroers van Osama: Ahmad en Hassan. Zij spraken de journalist in Jeddah in Saoedi-Arabië, waar de Bin Ladens nog altijd een van de rijkste en machtigste clans zijn.

Groter dan zijzelf 

Dat ze jarenlang hun mond hielden was op last van de Saoedische regering, die geen voeding wilde geven aan verdenkingen dat het land heimelijk betrokken was bij het ‘9/11’-complot (vijftien van de negentien kapers waren Saoedi’s). Maar het zwijgen van de familie kan ook ingegeven zijn geweest door het besef dat de zaak groter is dan zijzelf.

Bin Laden had niet alleen de hand in de spectaculairste aanslag uit de geschiedenis en de gruwelijke dood van drieduizend mensen, zijn actie werd ook de opmaat van een periode vol oorlogen, terreur en polarisatie tussen moslims en niet-moslims. Hij liet de wereld de verkeerde afslag nemen en het einde van de beproeving is niet in het zicht.

Dat haar zoon dit op zijn geweten heeft, moet voor Alia Ghanem een schier ondraaglijke last zijn die haar de lust tot spreken ontnam. Toch doet zij dat nu. De Saoedische kroonprins Salman, de jonge hervormer, gaf zijn toestemming. Het opent een nieuw perspectief: Osama bin Laden gezien door de bril van zijn moeder. De verpersoonlijking van het kwaad wordt weer mens, zoon, broer. Maar de terugkeer naar de menselijke maat maakt Osama’s verhaal er niet per se geruststellender op.

Fanatieke jihadist

Bin Laden was een verlegen jongetje dat veel van zijn moeder hield en goed kon leren, zegt Ghanem. Maar tijdens zijn studie economie in Jeddah eind jaren zeventig radicaliseerde hij. ‘De mensen op de universiteit deden hem veranderen.’ Een van die mensen was lid van de Moslim Broederschap. Bin Laden werd volgens zijn moeder zeer vroom en gedreven.

Begin jaren tachtig vertrok hij naar Afghanistan om te vechten tegen de Sovjetbezetting. De familie was trots op hem, zegt halfbroer Hassan. Net als de Saoedische regering. De strijd eindigde in een overwinning. Gesterkt door de Russische nederlaag ontwikkelde Osama zich tot een fanatieke jihadist, de leider van de islamitische terreurgroep Al Qaida, die haar basis had in Afghanistan. Daar zag de familie hem voor het laatst in 1999. ‘Hij was zeer blij ons te zien. Hij doodde een beest en we vierden feest’, vertelt Ghanem.

Osama bin Laden (tweede van rechts) in Zweden in 1971. Beeld SUNSHINE/SCANPIX

Meest gezochte terrorist

Het jaar daarna bestookten de Amerikanen Bin Ladens kamp met kruisraketten als vergelding voor aanslagen op Amerikaanse ambassades in Tanzania en Kenia. Hij werd de meest gezochte terrorist ter wereld. Hij was ook kritisch op Arabische regimes die hij niet recht genoeg vond in de islamitische leer. Hij stookte Saoedische gelovigen op. Hij wilde een botsing tussen de westerse en oosterse beschavingen. Chulov, de auteur van het Guardian-stuk, citeert een Britse inlichtingenbron die ervan overtuigd is dat Osama voor ‘9/11’ met opzet Saoedi’s uitzocht om zo gedaan te krijgen dat het Westen zich zou keren tegen zijn geboorteland.

Na de eerste berichten uit New York was halfbroer Ahmad verbijsterd. Ze dachten meteen aan Osama. ‘We wisten het vanaf het begin. (…) Van de jongste tot de oudste schaamden we ons voor hem.’

En Ghanem? Als zij even de kamer verlaat, zeggen de halfbroers dat een moeder zelden een objectieve getuige is. Ahmad: ‘Het is nu zeventien jaar geleden, en ze blijft steken in de ontkenning als het om Osama gaat. Ze hield zoveel van hem en weigert hem iets te verwijten. In plaats daarvan geeft ze de schuld aan de mensen om hem heen.’

Worsteling met Bin Ladens erfenis

De familie en het Saoedische bewind worstelen met Bin Ladens erfenis. Door de familie haar verhaal te laten doen, zou de regering willen laten zien dat Bin Laden een outcast was, een verschoppeling, en niet een zetbaas, zo laat The Guardian hoge functionarissen zeggen. Maar Bin Laden staat niet op zichzelf, hij was ook een product van het wahabisme, een fundamentalistische en conservatieve stroming in de islam die de Saoedische staatsgodsdienst werd. Kroonprins Salman wil nu toewerken naar een ‘gematigde islam’, maar Bin Laden blijft populair in sommige delen van het koninkrijk, waar ze geloven dat hij Gods werk deed.

Het land telt veel ontevreden jongeren, die in hun frustratie vatbaar kunnen zijn voor eenzelfde radicalisering als Bin Laden op zijn twintigste onderging. ‘Als Salman geen doorbraak bewerkstelligt, zullen er veel meer Osama’s komen. En ik ben er niet zeker van dat zij de vloek van zich kunnen afschudden’, zegt de eerder geciteerde Britse inlichtingenbron.

Zoon in voetsporen vader

Bin Ladens jongste zoon, de 29-jarige Hamza, zou al in de voetsporen willen treden van zijn in 2011 door Amerikaanse commando’s gedode vader. Hij zou zich hebben aangesloten bij Al Qaida en is volgens de halfbroers getrouwd met de dochter van Mohammed Atta, de leider van de 9/11-kapers. Hassan over zijn neef: ‘Hamza heeft gezegd: ik ga mijn vader wreken.’

Zo blijkt dat ‘11 september’ ook als familiegeschiedenis weinig verlichting biedt. Naast de liefde van de moeder is er de wraak van de zoon – ook een heel oud menselijk motief.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.