Analyse

Biden herstelt allianties op zijn eigen manier, en stelt Europa daarmee voor lastige keuzes

President Joe Biden met vicepresident Kamala Harris (links) in Washington.  Beeld AFP
President Joe Biden met vicepresident Kamala Harris (links) in Washington.Beeld AFP

Europese leiders zijn blij met de hernieuwde kans op samenwerking met Biden. Maar ze vrezen ook de ongemakkelijke keuzes die er op hen af komen – en willen hun onder Trump bevochten ‘autonomie’ niet zomaar weer opgeven.

Officieel hangt in Europa de vlag uit: het aantreden van president Biden leidde tot een kruisvuur van goede intenties aan beide zijden van de oceaan. Het internationale schaakbord ziet er plotseling weer heel anders uit: Trump, de trouwe vriend van ’s werelds autocraten, is opgevolgd door Biden, die belooft Amerika’s allianties te herstellen. Maar onderhuids kondigen zich de spanningen al aan. Er wachten de Europeanen onder Biden moeilijke keuzes – vooral over China.

Het ‘Biden-effect’ is tot dusver vooral merkbaar onder de autoritaire leiders met wie Trump zo’n speciale band had. Zij vrezen een offensief vanuit Washington om ‘het Westen’ – of beter: de democratische wereld – te herenigen. Poetin kreeg daarvan deze week een voorproefje: Biden zei ja tegen verlenging van het wapenbeheersingsverdrag New Start, maar is allerminst uit op een ‘herstart’ in de relaties met het Kremlin, iets wat Obama en Trump wel probeerden.

Omdat autocratische leiders denken dat Biden niet valt te paaien, richten ze hun pijlen op Europeanen – die laten zich van oudsher makkelijk tegen elkaar uitspelen, en daar liggen extra kansen nu de afstand tussen Europa en de VS groter is geworden.

Geen nieuwe Koude Oorlog

Dit diplomatieke spel kon deze week worden aanschouwd in het ‘virtuele’ Davos. China’s leider Xi Jinping, die recent genadeloos afrekende met de onafhankelijkheid van HongKong en verantwoordelijk is voor een ongekend systeem van repressie van de Oeigoerse minderheid, sprak er ijle woorden als: ‘De sterken moeten de zwakken niet tiranniseren.’ Hij waarschuwde voor arrogantie, vooroordelen, en haat. Zijn belangrijkste punt: geen nieuwe Koude Oorlog.

Ook Vladimir Poetin, in eigen land druk met het onderdrukken van protesten, sprak (dreigend, als altijd) zijn zorgen uit over de wereld: tegenstellingen kunnen ‘ontaarden in een zoektocht naar interne en externe vijanden waardoor de situatie zich onvoorspelbaar en ongecontroleerd kan ontwikkelen’. Vertaling: respecteer de status quo.

Ook de Turkse leider Erdogan, de Navo-bondgenoot die grossiert in mensenrechtenschendingen, ziet de bui al hangen. Na vier jaar conflict zoeken met de Europeanen – militaire dreiging niet schuwend – maakt hij plotseling verzoenende gebaren. In Brussel zullen ze er blij mee zijn, al zal het ook een beetje pijn doen: dit resultaat bleef immers op eigen kracht – alle retoriek over ‘strategische autonomie’ ten spijt – buiten bereik.

Kortom, nu de kaarten weer anders geschud worden in Washington, kijkt iedereen naar Europa. Gaan ze met de Amerikanen proberen een democratische dam op te werpen tegen de opkomende invloed van het autocratische model? Of kiezen ze primair voor een meer autonome positie in het internationale machtsspel?

Duitsland

In het beantwoorden van deze vraag zal Duitsland een cruciale rol spelen – en daarom bleef Angela Merkels repliek op Xi niet onopgemerkt deze week. Merkel sloot zich aan bij zijn oproep tegen blokvorming – onder de toevoeging dat een gesprek mogelijk moest zijn over de waarden waaraan ook China zich in de Verenigde Naties heeft gecommitteerd.

‘Het is beter een van twee te zijn in een wereld van drie’, citeert Tom McTague Bismarck in The Atlantic. Maar de Europeanen voelen er weinig voor ingelijfd te worden in wat ze afdoen als een Amerikaanse ‘kruistocht’ tegen China. Strategische autonomie is in, afhankelijkheid van de VS is uit – politici en experts zeggen het, peilingen bevestigen het. En vooral in Duitsland is de zucht om – in de woorden van Constanze Stelzenmüller – ‘even goede relaties te zoeken met vrienden én vijanden’ diep verankerd, en gekoppeld aan de economische afhankelijkheid.

Onder Trump was dat geen probleem, en konden de Europeanen – de Duitsers voorop – van beide walletjes eten: Merkel kon morele kampioen van de wereld zijn én zich verre houden van de vraag waar Europa de grens trekt – ook strategisch – in de relaties met China en Rusland. Dat wordt onder Biden moeilijker. Het zal in Europa snel duidelijk worden dat er in de VS over weinig zaken consensus bestaat, behalve over de noodzaak China niet de spelregels in de wereld te laten dicteren.

‘Onafhankelijkheidsverklaring’

Onderhuidse spanningen zijn er al, onder meer over een EU-investeringsverdrag met China dat Merkel er eind december doorheen drukte. Terwijl de VS de behandeling van Oeigoeren als ‘genocide’ bestempelen, maakt Europa zich er in dat verdrag met hele zwakke formuleringen vanaf. Het verdrag, waartegen verzet is in het Europees Parlement, wordt gezien als strategische zege voor Xi. Het is in Washington opgevallen dat sommige Europeanen het sluiten ervan vierden als onafhankelijkheidsverklaring jegens Amerika.

Dat roept daar de vraag op hoe het werkelijk gesteld is met het Europese vermogen ‘strategisch’ te denken. ‘Bidens echte probleem’, aldus McTague, ‘is niet Europa’s kracht maar zijn zwakte.’ Veel Europeanen zien dat anders. Ze zijn klaar voor samenwerking, maar alleen als ‘gelijken’. Zoals Merkel het zei: ‘Er zullen ook met de regering-Biden meningsverschillen zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden