Analyse

Biden heeft geen vrijbrief voor progressief beleid, maar kan toch veel waarmaken – als hij slim opereert

null Beeld AFP
Beeld AFP

Kan Joe Biden straks alle Democratische dromen verwezenlijken doordat de Senaat in Democratische handen is gekomen? Zo simpel ligt het niet, maar met slim opereren kan hij toch progressief beleid doorvoeren zoals een ambitieus coronasteunpakket of subsidies voor crèches. Een handleiding voor de nieuwe president.

Als Joe Biden woensdag de eed aflegt en de 46ste president van de Verenigde Staten wordt, gebeurt er iets wat niet zo heel vaak gebeurt: de Democratische Partij krijgt dan het Witte Huis en de beide kamers van het Congres in handen. Een knappe prestatie, met dank aan Donald Trump: het is voor het eerst sinds 1932 dat een president binnen één termijn zowel zijn eigen herverkiezing, het Huis van Afgevaardigden én de Senaat verliest.

Dat opent mogelijkheden voor Biden – ongekende mogelijkheden, zou je op het eerste gezicht denken. Dat alle drie de regeringsmachten in handen zouden komen van de partij die vier jaar lang heeft moeten toekijken hoe elke poging het land bij te sturen werd gefrustreerd door de combinatie Trump-McConnell, de president en de leider van de Senaat: het was een droom die bijna geen Democraat durfde te dromen. Pas toen op 6 januari duidelijk werd dat de twee laatste Senaatszetels, van Georgia, allebei door de Democraten waren gewonnen, daalde het besef in. We. Hebben. Alles.

Eindelijk, tijd voor het progressieve verlanglijstje. Een nationaal ziekenfonds! De Green New Deal! Herstel van de democratie! Immigratiehervorming! Puerto Rico als 51ste staat! Een hoger minimumloon! Gratis universiteiten!

Maar meteen kwam ook de twijfel.

Want woensdag begint ook een situatie die nog maar drie keer in de Amerikaanse geschiedenis is voorgekomen, voor het laatst in 2001. De Senaat zal straks niet écht in handen zijn van de partij van de president, maar precies in evenwicht, met vijftig zetels voor zowel de Democraten als de Republikeinen. Bij een gelijkspel zal vice-president Kamala Harris de doorslag geven, en de Democraten kunnen het zich dus niet veroorloven de stem van ook maar één eigen Senator te verliezen. De macht van Biden is wankeler dan zij lijkt.

Dus is de vraag niet alleen: wat wil Biden? Maar vooral: wat kan Biden?

Zijn openingszet deed hij vorige week. Het vacuüm van Trump, die weliswaar krampachtig aan de macht probeert te blijven maar al maanden weinig met die macht doet, vulde Biden al voor zijn aantreden met een enorme proefballon. Een plan om ‘Amerika te redden’, met een kostenplaatje van 1.900 miljard dollar. Het is een verzachting van de corona-ellende: extra geld voor alle Amerikanen (1.400 dollar, precies het bedrag dat de Republikeinen in december niet wilden betalen), geld voor werklozen, geld om de scholen te openen, geld voor een vaccinatieprogramma, geld voor ouders met kinderen, en geld voor staten en steden die zelf niets mogen lenen en anders dus snoeihard zouden moeten bezuinigen. Plus een verlenging van het verbod op huisuitzettingen.

Het was meer dan geld. Het was een statement. Hier ben ik, zei Biden, ik ga regeren. Om dat kracht bij te zetten stopte Biden er ook woorden en wensen in die hoog op de progressieve verlanglijst staan: ‘investeren in raciale gerechtigheid’, ‘het aankaarten van intergenerationele ongelijkheid’, en een meer-dan-verdubbeling van het landelijke minimumloon naar 15 dollar per uur. Zelfs Bernie Sanders, de meest progressieve senator van het land, vindt het een ‘zeer sterke eerste zet’.

Het reddingsplan zal een test worden. Biden wil, zo was gedurende zijn hele campagne de boodschap, graag weer samenwerken met de Republikeinen, zoals hij vroeger ook altijd deed. Nu, met de coronacrisis als pressiemiddel, kan hij zien of ze daartoe bereid zijn - hoewel het aanstaande impeachmentproces in de Senaat de verhoudingen niet zal helpen. Tegelijkertijd laat hij met de voorgestelde verhoging van het minimumloon aan het progressieve kamp van zijn partij zien dat hij ook oog heeft voor hun verlangens. De aankomende onderhandelingen zullen veel duidelijk maken over de armslag die Biden de komende twee jaar heeft.

Torpederen

Waarom heeft Biden de Republikeinen überhaupt nodig? Hij heeft toch een krappe meerderheid in de Senaat, met die beslissende stem van Harris? Maar nee, dat is niet voldoende om vergaande wetten goedgekeurd te krijgen. Daarvoor heb je namelijk zestig van de honderd senatoren nodig en, in Bidens geval, dus tien Republikeinen.

Dit vergt enige uitleg, maar die uitleg is noodzakelijk om de positie van Biden en de Democraten te begrijpen.

In de 19de eeuw ontdekten politici een mogelijkheid wetsvoorstellen te saboteren: als een senator maar lang genoeg bleef doorpraten, kon er nooit over worden gestemd. Pas in 1917 werd een oplossing bedacht om dat ‘filibusteren’ (een woord dat, via het Spaans, van het Nederlandse ‘vrijbuiter’ is afgeleid) tegen te gaan: met een extra grote meerderheid kon de Senaat de saboteur torpederen. Die ‘cloture’ vereist drievijfde van de stemmen.

Dat betekende echter nog steeds dat een minderheid van 41 senatoren van alles kon tegenhouden. De afgelopen jaren is, na toenemend misbruik en frustratie en opportunisme, de filibustermogelijkheid voor kabinets- en rechtersbenoemingen afgeschaft. De blokkademogelijkheid bestaat nu alleen nog voor wetsvoorstellen.

Dus kunnen de Republikeinse senatoren het Biden nog steeds heel moeilijk kunnen maken. Daarom bepleitten progressieve Democraten, maar ook Obama, twee maanden geleden: als we de Senaat in handen krijgen, wég met de filibuster! Dan kunnen we álles met een simpele meerderheid kunnen besluiten!

Voor het opheffen van de filibusterregel is slechts een gewone meerderheid nodig, en die hebben de Democraten (met dank aan Harris’ stem). Obama had echter buiten Joe Manchin gerekend, een Democratische senator uit West-Virginia die rekening moet houden met zijn conservatieve achterban. Manchin zei in november: ‘Ik kan je verzekeren dat ik niet zal stemmen om de filibuster te beëindigen. Dat zou de Senaat kapotmaken. De minderheid moet invloed houden.’

Dus helaas: doordat Biden één meewerkende Democratische senator te weinig heeft, heeft hij tien meewerkende Republikeinen nodig.

Progressieve Democraten lijken écht verstrekkende wetsvoorstellen daarmee te kunnen vergeten, omdat daar nooit tien Republikeinse senatoren voor te vinden zullen zijn. Een Green New Deal? Goedkopere gezondheidszorg? Gratis hoger onderwijs? Meer democratie? Dream on.

Creatief boekhouden

Maar Biden kan heel veel wél, met die nipte meerderheid in de Senaat.

Ten eerste: ministers benoemen. Hij hoeft niet te vrezen dat de Republikeinen zijn kabinetsleden zullen tegenhouden, zoals ze dat met de voordrachten van Obama deden, want dat kunnen ze niet (meer).

Ten tweede: de agenda bepalen. Er liggen tientallen wetsvoorstellen te wachten die Mitch McConnell, tot deze week dankzij de Republikeinse meerderheid de ‘grim reaper’ (man met de zeis, red.) van de Senaat, tegenhield. Nu de Democraten de baas zijn kunnen zij wetsvoorstellen op de agenda zetten, en zo de Republikeinen tot (pijnlijke) keuzes dwingen.

En ten derde: de ‘budget reconciliation’, het creatief boekhouden met beleidsvoorstellen. Dit is een wonderlijke sluiproute voor presidenten die ondanks de filibusterende oppositie toch besluiten willen nemen. Elk plan dat in geld uit te drukken is (met uitzondering van de sociale zekerheid), geen regulering vergt, en binnen tien jaar weer begrotingsneutraal is, kan via deze alternatieve route worden goedgekeurd.

Die tactiek wordt voor Biden de belangrijkste. Langs die weg kan hij tóch het coronapakket doorvoeren, zelfs als de Republikeinen dwarsliggen. Hij kan ouders kinderbijslag geven. Hij kan crèches subsidiëren. Hij kan groene technologie stimuleren. Hij kan tienduizend dollar studieschuld kwijtschelden. Hij kan community colleges, lokale hogescholen, gratis maken. Hij kan Obamacare uitbreiden en betaalbaarder maken. En hij kan de belasting voor de rijken verhogen, zoals Trump vier jaar geleden op dezelfde manier de belasting voor de rijken verlaagde.

(Wat waarschijnlijk niet kan: het minimumloon verhogen. Dat is een soort regulering, en daarvoor is wel een echte wet nodig.)

Omzichtig opereren

Dit zijn relatief progressieve ideeën: Biden heeft aangekondigd dat hij de Amerikaanse Droom weer voor álle Amerikanen toegankelijk wil maken. In zijn toespraak vorige week wees hij op de toenemende ongelijkheid, die door het coronavirus nog zichtbaarder is geworden. ‘De dubbele crisis van pandemie en instortende economie heeft de groeiende kloof zichtbaar gemaakt tussen de paar mensen aan de hoogste top met wie het best prima gaat, en de rest van Amerika.’

Dat het mogelijk is die plannen uit te voeren, betekent niet dat het makkelijk is. Allereerst kan die begrotingstruc maar één keer per jaar. Omdat de begroting voor dit komende jaar nog niet rond is, heeft Biden tot de volgende verkiezingen (van 2022) drie mogelijkheden om zijn grote financieel-economische plannen in de begroting te verpakken.

Bovendien zal Biden, vanwege de flinterdunne meerderheid in de Senaat en de kleine meerderheid in het Huis van Afgevaardigden, hoe dan ook omzichtig moeten opereren. Conservatieve Democratische senatoren als Manchin en ook Kyrsten Sinema uit Arizona zullen niet willen meewerken aan een al te links programma, en ook in het Huis van Afgevaardigden zullen sommige volksvertegenwoordigers niet al te ver naar links willen uitwijken. Want in 2022 zijn er alweer nieuwe verkiezingen, en dan krijgen de Democraten het hoe dan ook lastig, omdat in veel staten de Republikeinen een nieuwe districtsindeling voorbereiden die in hun voordeel kan uitpakken (dat gebeurt elke tien jaar op basis van een nieuwe volkstelling, en omdat de Republikeinen bij de verkiezingen van november in de meeste staten de macht hebben behouden kunnen zij de districten zo tekenen, ‘gerrymanderen’, dat ze zelfs met een minderheid van de stemmen nog een meerderheid van de zetels winnen).

De benodigde concessies aan de gematigden zullen zeker tot teleurstellingen bij de progressieven leiden. Maar wie weet lukt het Biden om de Democraten tevreden te houden en zelfs wat Republikeinen mee te krijgen. De problemen waar Amerika voor staat zijn lang niet zo gepolariseerd als sommige politici doen voorkomen. Naast de coronapandemie zijn de dure medicijnen, de gebrekkige infrastructuur en het onrechtvaardige strafrechtstelsel kwesties die zeven van de tien Amerikanen (in het geval van de dure medicijnen zelfs negen van de tien Amerikanen) ‘extreem belangrijk’ vinden, zo blijkt uit een peiling van Harvard en Politico deze maand. In theorie zou dus ook een grote meerderheid van de volksvertegenwoordigers zich daar druk om moeten maken.

Het zou zo makkelijk moeten zijn.

Lees ook

Leger en FBI bezorgd dat soldaten Nationale Garde gevaar kunnen zijn voor inauguratie

Joe Biden (78) wordt de oudste president van de VS ooit, hoe kan hij nog zo’n zware baan aan?

Biden zal zijn eed afleggen tijdens een extreem beveiligde en afgeslankte ceremonie. Zo ziet de dag eruit

Was de afwezige First Lady gevangene in slecht huwelijk of juist een stiekeme verzetsstrijder?

Muziek tijdens de inauguratie: bol van symboliek en onderliggende boodschappen

Waarom er steeds weer gedoe is over politieke ‘covergirls’ van Vogue VS

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden