Bibliotheek mag werknemers niet vervangen door vrijwilligers

Tussen de rekken met boeken in de Centrale Bibliotheek in hartje Utrecht kijkt een werknemer schuchter om zich heen als hij een tirade houdt tegen 'de huidige maatschappelijke ontwikkelingen'. 'De graaiers worden rijker, de arbeid van gewone mensen is niets meer waard. Het is toch van de zotte dat echt werk door vrijwilligers moet worden gedaan? Deze inzet van gratis arbeid noemen ze de participatiemaatschappij, dan klinkt het nog een beetje sociaal.'

In de Centrale Bibliotheek in Utrecht zijn afgelopen week zes van de 143 werknemers ontslagen. Zeven vertrokken vrijwillig. Beeld Marcel van den Bergh

De onrust is voelbaar in het monumentale pand aan de Oudegracht, de meeste werknemers zijn er nog nauwelijks bekomen van de ontslagronde. Zes van de 143 werknemers van de bibliotheek Utrecht hoorden afgelopen week dat ze zijn ontslagen. Zeven vertrokken vrijwillig.

Ondertussen was de bibliotheek in april begonnen met het werven van honderd extra vrijwilligers. FNV stapte naar de rechter vanwege vermoedens van verdringing van arbeid. De kantonrechter gaf de vakbond deze maand gelijk. Vrijwilligers mogen in de Utrechtse bibliotheken niet het werk gaan doen dat voor de reorganisatie door betaalde krachten werd gedaan, oordeelde die.

Hoger beroep

De uitspraak is een flinke streep door de plannen van directeur Ton van Vlimmeren van de bibliotheek Utrecht. Hij gaat in hoger beroep. De directeur schetst zijn onmogelijke positie. 'We moeten flink bezuinigen van de gemeente. Tegelijkertijd heeft de gemeenteraad ons opgedragen dat we geen van de twaalf wijkvestigingen mogen sluiten en niet mogen beknibbelen op openingstijden. Daarbij wil ook de gemeenteraad dat wij nieuwe activiteiten ontplooien, als cursussen voor laaggeletterden en debatten, om de bibliotheek toekomstbestendig te maken. We moeten dus meer doen, met minder geld.'

Veel andere bibliotheken maken volgens Van Vlimmeren al veel meer gebruik van onbetaalde krachten dan de zijne. 'De vrijwilligers verdringen niet de betaalde arbeid. De vrijwilligers moeten ons helpen de bibliotheek in stand te houden, nadat we door bezuinigingen gedwongen medewerkers hebben moeten ontslaan.'

Krap budget

De Utrechtse bibliotheek is zeker niet de enige die flink moet hervormen door bezuinigingen van gemeenten. De afgelopen vijf jaar verdween landelijk een kwart van de bijna negenduizend betaalde banen in de bibliotheken. De inzet van vrijwilligers verdubbelde tot boven de 10 procent, omgerekend in uren tegen de vijfhonderd voltijdsbanen, blijkt uit cijfers van de vereniging van openbare bibliotheken.

'Het budget dat is zo krap dat bibliotheken niet meer zonder vrijwilligers kunnen', zegt hun woordvoerster Francien van Bohemen. 'Gemeenten zouden meer moeten nadenken over werkgelegenheid. In veel kleine kernen kan de bieb alleen door inzet van vrijwilligers openblijven.'

'In veel kleine kernen kan de bieb alleen door inzet van vrijwilligers openblijven,' zegt Francien van Bohemen. Beeld Marcel van den Bergh

Maar zoals het in Utrecht is gegaan, dat verdient volgens haar 'geen schoonheidsprijs'. 'Die bibliotheek heeft de schijn tegen als zij tegelijkertijd vrijwilligers aantrekt, en banen op de tocht zet.'

In 2014 kwam in de nieuwe CAO voor bibliotheekmedewerkers een bepaling, dat de inzet van vrijwilligers niet ten koste mag gaan van de formatie van betaalde krachten. De uitspraak van de Utrechtse kantonrechter gaat nog verder. Die zegt dat überhaupt nooit werk dat ooit door een betaalde kracht gedaan is, door een vrijwilliger mag worden gedaan. Daarom steunt de landelijke vereniging de Utrechtse bibliotheek in het hoger beroep. 'Deze uitspraak bevriest de situatie zoals die nu is en maakt alle veranderingen onmogelijk', zegt Van Bohemen.

Ziel en zaligheid

De FNV daarentegen hoopt dat deze rechterlijke uitspraak tot een omslag leidt. Vakbondsbestuurder Hanan Yagoubi vertelt hoe 'verschrikkelijk' ze het vindt om te zien hoe in sectoren als de bibliotheken door de gemeentelijke bezuinigingen vooral veel oudere werknemers op straat komen te staan; 'mensen die tientallen jaren hun ziel en zaligheid hebben gegeven voor de bibliotheek'. 'Na hun WW moet de gemeente weer hun bijstandsuitkering betalen. Waarom hebben de gemeenten niet meer geld over voor zulke belangrijke maatschappelijke voorzieningen, als bijvoorbeeld ook de zwembaden of de cultuureducatie, zodat mensen fatsoenlijk kunnen worden betaald voor hun werk? Straks werken in dergelijke sectoren alleen maar vrijwilligers.'

'Deze uitspraak gaat over een veel bredere maatschappelijk discussie, van verdringing', zegt ook Hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp van de Universiteit van Amsterdam. 'Opgeheven buslijnen worden voortgezet door vrijwilligers, ook in de cultuursector doen onbetaalde krachten nu veel werk dat eerst betaald werd. Vinden wij dat een wenselijke ontwikkeling? Blijkbaar zijn wij niet bereid om meer belasting te betalen, om met extra geld maatschappelijke voorzieningen overeind te houden met betaalde krachten. En er zijn vrijwilligers die blijkbaar dit soort werk graag doen. En ondertussen zit een deel van die voorheen betaalde krachten werkloos thuis.'

De Centrale Bibliotheek in Utrecht. Beeld Marcel van den Bergh

Andere sectoren

Toch zal deze uitspraak volgens Verhulp niet meteen gevolgen hebben voor andere sectoren. 'In de CAO van bibliotheekmedewerkers staat expliciet dat de vaste formatie niet mag worden ingekrompen voor vrijwilligers, in veel andere collectieve arbeidsovereenkomsten staat dat niet.'

De Utrechtse wethouder Jeroen Kreijkamp (D66) vindt dat de gemeente genoeg geld verstrekt aan de bibliotheek. 'Wij hebben alle vestigingen open gehouden, in veel andere gemeenten zijn die gesloten. Het gaat goed met de bibliotheek, hun ledenaantal groeit.'

De kleinste wijkvestiging, die in Vleuten, is het enige Utrechtse filiaal dat volledig op vrijwilligers draait. Maar in de achterin het wijkcentrum gevestigde ruimte met boeken is deze middag helemaal niemand. Er zijn overigens ook geen klanten die uit de bescheiden collectie met opvallend veel kinderboeken en stripboeken hun keuze komen maken. 'Dat is wel vaker', zegt de receptioniste. 'Als er een klant komt met vragen als er niemand is, heb ik hier een telefoonnummer van de dichtstbijzijnde biebvestiging die ik kan bellen. Maar als er schoolklassen langskomen, zijn er wel vrijwilligers.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden