Opinie

'Bezuinigen? Er ligt 10 miljard voor het oprapen'

Het kabinet richt zich te eenzijdig op bezuinigen. Ze wil schaven of schrappen. Arre Zuurmond pleit namens Overheid 2.0 voor een derde benadering: slimmer organiseren. Daar ligt 10 miljard aan revenuen, terwijl je tegelijkertijd de overheid moderniseert.

Premier Mark Rutte in de tuin van het Catshuis met een ambtenaar van met ministerie van Financiën. Beeld ANP

Het kabinet werkt hard aan de reeds ingezette bezuinigingen van 18 miljard euro. Met de voorjaarsnota dreigen extra bezuinigingen van wellicht 10-15 miljard. Wat opvalt is dat de discussie over bezuinigingen zich concentreert op twee opties: Of we passen de kaasschaaf toe door een efficiencymaatregel af te spreken. Of we korten rechten, door bijvoorbeeld hypotheek en/of pensioen aan te pakken, deftig 'hervormingen' genoemd. Het is schaven of schrappen.

Er is echter nog een derde manier om besparingen te realiseren: kijken naar kansen. Die kansen gaan over dingen slimmer doen in plaats van minder. Dat is nog een onontgonnen gebied. Volgens mij ligt daar 10 miljard voor het oprapen.

Zwart geld
Vraag je aan schilders, private stratenmakers, glazenwassers en andere harde werkers die buiten op straat te vinden zijn of zij wel eens zijn gecontroleerd door de overheid, dan hebben ze nog nooit iemand van de Belastingdienst, UWV of Sociale Dienst gezien. Nederland heeft een zwarte markt van zo'n 12 procent. Met een BNP van ruim 600 miljard praten we over ruw geschat 72 miljard aan zwart geld, per jaar.

Daardoor loopt de overheid aan premies, loonbelasting, BTW en 'winstbelasting' wellicht tot 20 miljard aan inkomsten mis. Door de sociale recherche, FIOD, SIOD en arbeidsinspectie beter te laten samenwerken en door de 'eerste dagmelding' voor risico-sectoren weer in te voeren, kan er zeker drie miljard per jaar extra binnenkomen. In België is het al gebeurd.

Bonnetjes
Een tweede voorbeeld zit heel ergens anders. Bedrijven sturen elkaar en de overheid grote aantallen facturen. Al jaren hangt er een technologie boven de markt (XBRL, extended business reporting language) die het mogelijk maakt dat de computer van de ene organisatie direct, zonder printen-versturen-en-weer-overtypen, de computer van de andere organisatie voedt. Elektronisch factureren is 57 procent goedkoper dan handmatig factureren.

De overheid verstuurt 14,4 miljoen facturen per jaar, heel Nederland zo'n 100 miljoen. Als we net als de Denen het ook mogelijk maken om niet alleen facturen, maar ook bonnetjes digitaal te bewaren, dan is een maatschappelijke winst van 1 à 2 miljard euro denkbaar. Nederland kan zich met zo'n digitalisering een koppositie verwerven en er wellicht een mooi exportproduct van maken.

Administratieve rompslomp
Een derde grote bron van geldverslinding is onnodige bureaucratie, ook wel administratieve rompslomp genoemd. Nu doet het kabinet op dit punt haar best maar het is too little too late. Niet alleen de overheid, maar ook het bedrijfsleven, de wetenschap en zelfs liefdadigheidsorganisaties zijn verworden tot verstikkende bureaucratieën, waar professionals niet meer toekomen aan hun echte werk.

Organisaties kunnen prima werken met 20 procent administratieve overhead, in plaats van de huidige 45 procent. Dat betekent dat er 25 procent capaciteit vrij te maken is. Alleen bij de politie zouden dat 10.000 agenten extra zijn. Er kunnen in heel Nederland 50.000 fte's bevrijd worden uit de klauwen van de onnodige bureaucratie. À 75.000 euro (inclusief overhead) per fte zou dat neerkomen op 3,5 miljard euro.

Compacte overheid
Het aantal mogelijkheden om op de ict bij de overheid te bezuinigen is enorm. Nog steeds schaffen zo'n 800 overheidsorganisaties hun eigen ict aan: 800 intranetten, internetsites, netwerkomgevingen, zaaksystemen, documentmanagementsystemen, etc. Het CBS heeft het over 2,1 miljard aan hard- en software alleen, nog zonder alle lokale ict-afdelingen en externe inhuur. Reken maar op zo'n 5 miljard dus.

Pleio en de Basisgemeente bieden een online werkomgeving die door elke overheidsorganisatie gebruikt kan worden. Hiermee kan 1 miljard worden bespaard. Voeg daar nog eens 15.000 onderwijsinstellingen aan toe en dat bedrag kan makkelijk verdubbeld worden. Doordat niet elke sector eigen software hoeft te ontwikkelen kan het aantal grote ict-projecten eveneens worden teruggebracht.

Slim organiseren
Naast de hiervoor genoemde voorbeelden zijn er veel meer vakinhoudelijke verbeteringen denkbaar door slimmer te organiseren. Zo kan door 'telemedicine' het aantal ziekenhuisbezoeken worden gereduceerd, net als bij het Deense model van gezondheidscentra: simpele ziekenhuishandelingen worden daar gedaan door gegroepeerde huisartsen, die ook nog eens dichterbij zijn.

Het Nederlandse initiatief van Buurtzorg combineert kostenbesparing met meer toegankelijke zorg. Door te werken met lokale teams die online worden gefaciliteerd wordt enorm bespaard op overhead en managementkosten. En niet te vergeten op gouden handdrukken en bonussen. Door elk kind online op eigen tempo huiswerk te laten doen, zoals bij de Khan Academy, kan tijd in de klas beter besteed worden.

Wat moet er dan anders?
Het kabinet legt bij de bezuinigingen teveel nadruk op efficiency en te weinig nadruk op effectiviteit. Wat heb je aan efficiënte uitvoering als de uitvoering niet effectief is? Als de helft van je producten van de lopende band afvalt, dan ga je niet eerst de lopende band zuiniger afstellen, dan ga je eerst het proces verbeteren. Wist u bijvoorbeeld dat de vorderingen die open staan bij de overheid in totaal zo'n 20 miljard belopen?

Kabinet, stop nu even met schaven en schrappen. Ga eerst slimmer werken. Daar is een wereld te winnen.

Arre Zuurmond

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden