Beyoncé als boegbeeld van het nieuwe feminisme

Of heeft ze door het zingen van een dubieuze tekst het feminisme jaren teruggeworpen?

Is Beyoncé nu het boegbeeld van het nieuwe feminisme of heeft ze door het zingen van een dubieuze tekst met haar man Jay Z het feminisme juist jaren teruggeworpen? Lees dit stuk van Wieteke van Zeil uit 2014 terug. 

Beyonce tijdens de MTV Video Awards in 2014. Foto afp

Het is niet makkelijk om consequent te zijn. Zeker niet als je een ster bent, zoals Beyoncé. Dit schreef ze, op 1 december op het mediaplatform The Shriver Report: 'Gelijkheid wordt pas bereikt wanneer mannen en vrouwen gelijk betaald worden en gelijk respect krijgen. [...] We moeten onze jongens de regels van gelijkheid en respect leren, zodat wanneer ze opgroeien, seksegelijkheid een natuurlijke manier van leven voor ze is.'

Het essay dat Queen Bey - de grootste vrouwelijke popster van dit moment - publiceerde was amper tweehonderd woorden lang. Maar het was een expliciete stellingname voor gelijkheid, ja zeg het maar: een feministisch manifest. De wereld (of, nou ja, best een groot deel) omarmde Beyoncé als vertegenwoordiger van een feminisme nieuwe stijl: autonoom, seksueel bewust, 'inclusief' feminisme zonder 'labels'. Je kunt zijn wat je wilt. Beyoncé, 'de 3,6 octaaf breed reikende stem van onze generatie', zoals de Amerikaanse nieuwswebsite The Huffington Post schreef.

Beyoncé tijdens de Super Bowl. Foto afp

De Beyoncé van de jaren zeventig

Acht weken later, zondag 26 januari, verschrompelde het feminismesprookje. Tijdens de uitreiking van de Grammy Awards zagen 28,5 miljoen Amerikanen live op televisie hoe Beyoncé stralend meezong met haar echtgenoot Jay Z toen die zich, in het nummer Drunk in Love, vergeleek met Ike Turner. 'I'm Ike Turner, turn up, baby, You know I don't play / now eat the cake, Anna Mae, said, 'Eat the cake, Anna Mae!''. Het duurde even voordat deze woorden bezonken.

Anna Mae is de oorspronkelijke naam van Tina Turner, u weet wel, de Beyoncé van de jaren zeventig. Sexy, sterk, een brutale schoonheid met een prachtige stem en o ja, een man die haar geregeld in elkaar sloeg. Tot ze voor zichzelf opkwam, vertrok en een eigen carrière begon die, dat zat er al in, die van Ike ver oversteeg. Who run the world? Girls. O nee, dat was Beyoncés tekst. Kon je tijden samenvoegen, dan zou je ze zo door elkaar halen. In 2008 traden Beyoncé en Tina Turner nog samen op - ook bij de Grammys. 26 en 69 jaar, toen. Ze noemde haar 'koningin'.

Misbruik als onderdeel van een dronken seksfantasie?

'Eat the cake' waren de woorden die Tina Turner hoorde toen Ike haar dwong cake te eten, de taart in haar gezicht duwde en haar daarna op de grond smakte. Althans, zo vertelt de biografische film What's love got to do with it uit 1993. Misbruik als onderdeel van een dronken seksfantasie? Wie het niet hoorde, zag bij de Grammys een gelukkig paar de zegeningen van een lustvol huwelijk uitdragen (we hebben gewoon nog dronken seks op de keukenvloer hoor!). Een frisse afwisseling in een industrie die liefde meestal slechts bezingt als het net begint of juist net afgelopen is. Wie de woorden wel hoorde - de meesten, ook ik, pas toen ze erop gewezen werden - ziet twee machtige mensen een vrouw uitlachen die zich ontworstelde aan de vernederingen van haar man. En met die vrouw alle vrouwen die zich in die kwetsbare positie bevinden. Eat the cake, ladies!

Het gaf een nieuwe elasticiteit aan de definitie van feminisme. De discussie concentreert zich vooralsnog vrijwel geheel op Beyoncé. Oké, het is haar nummer, en zij zong het mee. Maar het was toch Jay Z's tekst - zou die niet op zijn minst een paar vragen moeten krijgen zoals, ik noem maar wat, hoezo is het leuk om met je vrouw Ike Turnertje te spelen, en dat zij dan in elkaar geslagen werd?

Complexiteit

En hier werd een schijnbaar eenvoudig verhaal complex. Want wie Jay Z aansprakelijk wil stellen voor zijn teksten, kan zijn halve oeuvre er wel bij halen. Hiphop - zijn vorm van hiphop - is van het soort dat de hyperbool een heel nieuwe betekenis gaf. Je moet ervan houden natuurlijk. Maar wie dat doet, en dat zijn er vrij veel, zingt net zo makkelijk 'I got 99 problems but a bitch ain't one' als Beyoncé die Anna Mae-tekst meezong. Bey zelf gebruikt vaak hiphopbeeldspraak - op haar laatste plaat combineert ze in het nummer ***Flawless een fragment uit de TED-toespraak 'We should all be feminists' van de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie met het gerapte refrein 'Bow down bitches, I'm so crown, crown, bow down bitches'. Vermoedelijk niet het soort feminisme dat Gloria Steinem voor ogen had toen ze A Bunny's Tale schreef in 1963, noch wat Germaine Greer had kunnen voorzien toen ze Sex and Destiny schreef in 1984; maar het was wel Beyoncés coming-out als feminist. Dat ze vier maanden later bekrachtigde met het essay(tje).

Natuurlijk is dit feminisme met dubieuze motieven. Popsterren creëren evenzeer zeitgeist als dat ze erop meesurfen. Als het geen entertainmentwaarde had, had ze het niet gedaan, dat is haar vak. Toch: als dit maar een paar van de jonge vrouwen die haar nummers horen in aanraking brengt met die geschiedenis - 500 generaties nagenoeg zonder vrouwelijke artiesten, daarna enkele moedige vrouwen die onze gelijkheid bevochten en bevechten - dan is er een punt te maken voor het feminisme-Beyoncé-stijl.

Tina Turner in 2011. Foto afp

Mega-onfeministische nummers

Het is een feminisme van toeëigening. Ik heb de macht al, dus ik bepaal wat vrouwen mogen en waar ze recht op hebben. Een beetje zoals Kanye West zich de blanke Amerikaanse beeldtaal toeëigent en incorporeert in zijn imago, zijn hiphop. Hij verandert de betekenis van bestaande woorden en beelden, én van hiphop, zoals Beyoncé van het woord bitch een geuzennaam maakt.

Het meisje dat haar carrière op haar 16de begon met het heerlijk deinende, maar mega-onfeministische nummer 'We say oh no no no no, when it's really yeah yeah yeah yeah yeah' (met Destiny's Child) - het meisje van Bootylicious en All the Single Ladies, bewandelt de weg naar inzicht zoals de meesten van ons: niet bepaald consequent. Hakkelend, soms ben je ermee bezig, soms niet. Je doet je best. Soms neem je een beslissing die heel dom is. En die je dan moet herstellen, waarvoor je hopelijk de kans krijgt. Zoals Girls-bedenker en actrice Lena Dunham deed na kritiek dat ze zich naakt had laten fotograferen door de controversiële fotograaf Terry Richardson: 'Als jonge vrouw in deze industrie word je in ontelbaar veel situaties geplaatst die je op de proef stellen. Ik ben niet immuun voor druk. Ik leer elke dag', twitterde ze. You live and you learn.

Geen akkefietje, maar reëel probleem

Beyoncé heeft nog niet gereageerd - Tina Turner ook niet, en Jay Z evenmin. Een beproefde methode van sterren om een akkefietje over te laten waaien. Maar iemand zal Beyoncé onderhand wel hebben verteld dat er elke 2 minuten (in de VS) een vrouw wordt misbruikt, en dat het dus geen akkefietje is, maar een reëel probleem. Dat ruim tweederde van de verkrachte vrouwen de dader kent, en dat 80 procent van de misbruikte vrouwen jonger dan 30 jaar is.

En iemand zal inmiddels heus al wel een rekensommetje hebben gemaakt, om te laten zien hoe veel van deze vrouwen tot haar fans behoren, wat ze dan hopelijk ook aan haar man laat zien. Zodat ze de kans krijgt te laten zien dat dat feminisme van haar zó inclusief is, dat er zelfs af en toe dit bij hoort: sorry. En dat haar man dat dan ook doet, en dan de regels van hiphop zo naar zijn hand zet. Ze hebben er de macht voor.