Bewegingsruimte voor een nog steeds onberekenbare Maas

De Maas zal minder vaak buiten haar oevers treden en overlast veroorzaken. Maar zeg nooit nooit. Dat is de boodschap van Rijkswaterstaat bij de oplevering van een belangrijk deel van de Maaswerken.

Werk aan de Grensmaas. Beeld Marcel van den Bergh

De Maas is sinds de grote overstromingen in 1993 en 1995 een stuk veiliger geworden. Maar een nieuwe overstroming van de grillige regenrivier is helaas niet uit te sluiten. De Limburgse bewoners langs de Maas zijn zich te weinig bewust van de risico's en zouden zelf meer maatregelen kunnen nemen om wateroverlast in of bij hun huis te voorkomen.

Dat is de boodschap van Rijkswaterstaat, die vandaag de werkzaamheden voor rivierverruiming van het noordelijk deel van de Maas oplevert. Sinds 2005 is 20 miljoen kuub grond uit de Maas tussen Linne en Lith gebaggerd en afgevoerd - als je die hoeveelheid op een hectare (100 bij 100 meter) zou opstapelen, zou je een enorme zandtoren van twee kilometer hoog krijgen.

Aan de vooravond van de oplevering liet Rijkswaterstaat onderzoek doen naar het 'waterbewustzijn' van de 70 duizend bewoners in het Maasdal. Uit een steekproef blijkt dat slechts 21 procent van de respondenten zelf maatregelen heeft genomen tegen een mogelijke nieuwe hoogwatergolf. Ze hebben geen vaste vloerbedekking, geen elektrische apparaten in de kelder, geen laag geplaatste stopcontacten. Ze zijn op de eerste etage gaan wonen, hebben een keermuur geplaatst of een pomp aangeschaft.

Alert blijven

De Limburgers geven hun waterveiligheid het rapportcijfer 8,1. Het merendeel (80 procent) is niet van plan zelf aanpassingen aan hun woning te doen om beter beschermd te zijn bij overstromingen. Een nog groter percentage (93 procent) is zelfs helemaal niet bezig met het risico op overstromingen.

'Hierin schuilt een gevaar', zegt Eric Smulders (54), projectmanager Grensmaas/Zandmaas van de Maaswerken. 'Mensen moeten alert blijven: de zeespiegel stijgt, de bodem daalt en we krijgen steeds meer te maken met heftige regen en hogere rivierstanden. De mensen kijken vooral naar de overheid voor hun veiligheid, maar moeten beseffen dat ze zelf ook dingen kunnen doen. De overheid kan niet garanderen dat het nooit meer gebeurt.'

Twintig jaar geleden, direct na twee grote overstromingen kort achter elkaar die enorme schade in Limburg en daarbuiten veroorzaakten, werd het programma Maaswerken opgestart. Het doel was om het Maasdal van Eijsden tot Den Bosch beter bestand te maken tegen hogere waterstanden. De regenrivier moest meer ruimte krijgen, dijken en kaden moesten worden versterkt. Daarnaast zouden ook nieuwe natuurgebieden worden gecreëerd.

Lees verder onder de foto.

Een boerderij in Ohe en Laak (Limburg) bij de laatste hoge waterstand van de Maas. Beeld anp

Ernstige wateroverlast

Het programma werd opgedeeld in tweeën: de Grensmaas (of Grindmaas) in het zuiden van Eijsden tot Roosteren en de Zandmaas in het noorden van Linne tot Lith (in Noord-Brabant). Het verschil heeft alles te maken met de stroomsnelheid van de Maas, die na Roosteren zodanig verminderde dat zand en slib konden bezinken - het zwaardere grind was al eerder afgezet. Bedrijven die delfstoffen winnen financierden het programma deels (Zandmaas) of zelfs grotendeels (Grindmaas).

De verbreding en verdieping van de Zandmaas is nu klaar. Langs de rivier zijn hoogwatergeulen (160 hectare) en twee retentiebekkens oftewel overloopgebieden (290 hectare) aangelegd. Verder zijn de weerden oftewel uiterwaarden over een lengte van vijf kilometer verlaagd.

De oplevering komt net na een periode van ernstige wateroverlast in Noord-Limburg en Oost-Brabant. Toch heeft de Maas daaraan geen schuld. 'De rivier is keurig binnen haar oevers gebleven', onderstreept Smulders. 'Ook de waterstanden bij Itteren en Borgharen zijn niet op een kritiek niveau gekomen. Het waren meer de beken en sloten in Noord-Limburg die het overvloedige regenwater niet konden afvoeren.'

Rivierverruiming

De komende jaren gaat de Maaswerken - een samenwerkingsverband van de ministeries van Infrastructuur en Milieu en van Economische Zaken met de provincie Limburg - door met versterking van dijken en kaden langs de hele Maas.

Voor de Grensmaas wordt ook nog volop gewerkt aan rivierverruiming: op twaalf locaties moeten weerdverlagingen en nevengeulen met een totale oppervlakte van 1.100 hectare de rivier meer ruimte geven. Het werk bij Roosteren, Borgharen en Geulle aan de Maas is al afgerond, Itteren volgt dit jaar.

Het totale project kost meer dan 1,1 miljard euro: 700 miljoen voor de Grensmaas en 407 miljoen voor de Zandmaas. De uitvoeringskosten van de Grensmaas bedragen zo'n 550 miljoen euro. Die laatste worden betaald met de opbrengst van 54 miljoen ton grind dat in het gebied wordt gewonnen. Alle werkzaamheden zullen waarschijnlijk pas in 2024 zijn afgerond.

Beeld de Volkskrant

'Het probleem met waterveiligheid is dat je er uiteindelijk zo weinig van ziet', zegt Smulders. 'Bij Geulle aan de Maas hadden we een uitzichtpunt, vanwaaruit je jarenlang een stroom van vrachtwagens en kranen zag die grind eruit haalden en uiteindelijk dekgrond teruglegden. Na afloop was het alsof er niets was gebeurd. Alleen als je het weet, zie je het: er is geen weiland meer met koeien, maar ruig gebied met flora en fauna. De rivier heeft meer ruimte gekregen om bij hoogwater uit te waaieren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden