Bevroren stilte op de Lofoten

Op een ijzig kalme zee zijn schippers op zoek naar orka's. Die keren elk jaar in kleinere groepen terug naarde Lofoten.

Een dorp op de Lofoten © Julius Schrank/ de Volkskrant

Per Ole Lund is getrouwd met zijn schip. En als de walvissen het toelaten, blijft dat zo. Zijn schip is een oud marinevaartuig dat Strønstad heet, bouwjaar 1955. Per Ole is een oude visser uit ongeveer hetzelfde bouwjaar, dus dat past mooi bij elkaar. Ook zijn ze allebei kort en breedgeschouderd. De juiste verhoudingen om een Noorse winterstorm te weerstaan.

Het liefst staat Per Ole in het stuurhuis van zijn schip. Dan klapt hij een raampje open en leunt op zijn elleboog, die half naar buiten steekt. Zo kan hij urenlang de zee bekijken, als een menselijk radar, in de hoop dat er iets te zien is.

Ringtone
De mobiele telefoon van Per Ole heeft als ringtone een startende scheepsdiesel. De vissers, de veerbootkapiteins en de vuurtorenwachters bellen hem als ze iets hebben gezien. Of hij belt ze zelf. Hij kent ze allemaal. Zoveel mensen wonen er niet op de Lofoten. Als Per Ole aanlegt in een haven, is er altijd wel iemand die komt helpen.

Hij stuurt zijn boot de haven van Narvik uit. Er ligt sneeuw op de trossen. Het is bijna nacht, en het is zeven uur varen door het fjord. Enkele vissers hebben wat gezien, zegt hij. We moeten er morgenochtend vroeg bij zijn. Gaan jullie slapen, dan vaar ik door.

Die ochtend ligt de boot in Lødingen. Het dorp is stilgevallen nu de winter zich erover heeft ontfermd. Er is niets meer dat beweegt. De boot is bevroren; uit de ramen komt geel licht. Nog even en de poolnacht is compleet; nu schemert het tot in de middag. Het is een donkerblauwe schemer die windstil boven de eilanden hangt. Traag kruipen wolken langs de bergen naar beneden.

Kraaiennest
Per Ole heeft goede hoop. Meer vissers hebben wat gezien. De radars draaien. Boven het voordek is een kraaiennest gelast. Je moet letten op de meeuwen, zegt Per Ole. Waar meeuwen zijn op zee, is iets aan de hand. En zoek naar een vin. Zoek niet naar zo'n fontein van water; hun fonteinen zijn niet groot en verwaaien in de wind.

Per Ole is altijd aan het varen geweest. Eerst bij de marine, daarna op de koopvaardij tussen het hoge Noorden en Rotterdam. Het ging zo goed, dat hij twee eigen schepen kocht en reder werd. Totdat hij de walvissen ontdekte, en in 1990 als eerste Noor met zeesafari's begon. Potvissen in de zomer, in het ruige noordoosten van de Lofoten en van Vesterålen. Orka's in de winter. Als ze er zijn, zal hij ze zien.

Zijn boot heeft een paar hutten en ruimte voor vijftien gasten. Aan boord zijn Catarina en Magdalena, die gravad lax maken in de kleine kombuis, en Arctic Beer serveren. Catarina speelt ook graag fiddle-liedjes op haar viool.

Het mooiste dat er is
Hier varen, zegt Per Ole, is het mooiste dat er is. Je hoeft geen walvissen te zien, om van dit landschap gelukkig te worden.

Per Ole stuurt zijn boot het fjord door, onderlangs de eilanden. Hij belt. Hij kijkt. Ze moeten ergens zijn, zegt hij. Ergens in de watervlakte, waaruit rotswanden omhoog komen als droomkastelen. Het sneeuwt. Hij zet zijn sonar aan. Met de sonar kan hij haring vinden. En waar haring is, zijn orka's.

Er was een tijd dat het wemelde van de orka's, in het duizelingwekkende fjordensysteem tussen de Lofoten en de Noorse kust. Per Ole was de eerste die er brood in zag, in 1995. Tot dan toe waren de Lofoten vooral bekend om hun brute schoonheid, om de vogels en om de gewoonte van de bewoners kabeljauw te drogen aan enorme, houten wasrekken. Het was een mooie wildernis die in de winter nauwelijks toeristen trok - totdat de orka's kwamen.

Haring
De orka's kwamen de haring achterna, die 's winters ineens de fjorden binnenzwom. Het Tysfjord, het Ofotfjord en het Vestfjord zaten er vol mee. Elke winter kwamen er zevenhonderd. Je hoefde niet ver de haven uit te varen om ze te kunnen zien. Met de orka's kwamen de toeristen. Jarenlang maakte Per Ole dagtochten vanuit een hotel; kort buiten de pieren al schoolden de orka's samen. Ze zwommen mee met de boot. Soms verschalkten ze een dolfijn. Dankzij de orka's waren de Lofoten interessant geworden, interessanter dan ooit. De orka's, zegt Per Ole, waren de reden dat National Geographic de Lofoten schaarde onder de interessantste eilanden ter wereld.

Per Ole vaart acht uur en tuurt en belt, maar heeft geen geluk. Hij gaat er wat zorgelijk van kijken.

Vorig jaar, ineens, bleven de orka's weg. Ze komen nog wel, maar alleen in kleine groepen en ze zijn ook zo weer weg. Per Ole hoopt dat ze dit jaar wel terugkeren. Maar hij weet ook dat het moeilijk wordt.

Drie dagen op zee
Daarom blijft hij drie dagen op zee, om de kans ze te zien te vergroten. We varen door, zegt hij, tot we ze vinden. We varen over het zwarte water. Langs bergen die bruidsjurken dragen van verse sneeuw. Voor een berg schuift een veerboot langs. Hij heeft twee bulldozers aan boord en hangt een beetje scheef.

De orka's - Per Ole kan ze nauwelijks beschrijven. Zeven meter lang. Hun zwartwitte huid in het zwarte water. Veel sneller en veel slimmer dan de potvis: ze zwemmen vijftig kilometer per uur. De potvis blijft een halfuur onder water, de orka niet. Die moet vaak naar boven, als iemand die de borstcrawl zwemt. Ze noemen hem de killer whale, maar je kunt er gewoon mee zwemmen, als je wilt.

De bekendste onderzoeker van Noorse orka's heet Piu Similä. Op een website waarschuwt ze voorzichtig de toeristen. De haring heeft een ander heenkomen gezocht, schrijft ze, en blijft nu vooral op de open Noorse zee - te ruw om in de winter te bezoeken. In 2008 waren de helft van de orkatochten nog succesvol. In 2009 was dat minder. In 2010 is een orka zo zeldzaam geworden dat de walvisboten hun tochten 'natuurcruises' zijn gaan noemen. Voor het eerst, zegt Gyri Midtveit van het Noorse verkeersbureau in Svolvaer, waren mensen teleurgesteld.

Sprookjesachtig
Per Ole vaart Svolvaer binnen, het grootste dorp van de archipel. Het ligt er sprookjesachtig onder een berg. De boot ligt er eenzaam aan een kade, die met tractorbanden is behangen.

's Avonds stapt John Stenersen aan boord, een lange man. Een fotograaf, die samen met Piu Similä jarenlang de Noorse killer whales in kaart bracht en er een boek over schreef. Hij heeft zijn powerpointlezing meegenomen. Hij zegt: ik heb mijn presentatie wel een beetje moeten aanpassen.

John vertelt over de Noorse voorjaarsharing, die zo uitbundig voorkwam in het water rond de Lofoten, dat-ie zo'n beetje aan boord sprong van de vissers. Het zilver van de oceaan, noemden ze de haring. Een vangst van een miljoen kilo was normaal. In de jaren zestig was bijna alle haring weggevist. Het water was ook te koud geworden voor de haring. De Lofoten liepen leeg; er was niets meer om te verdienen. Maar een vangstbeperking heeft de haring teruggebracht.

Toerisme
De mensen op de Lofoten, zegt John, mochten niet meer op haring vissen, maar konden de toeristen wel de walvissen laten zien. Het toerisme heeft de eilanden gered. Dat de orka's ineens wegblijven is dus een grote tegenslag. Hij zegt: ik maak me geen zorgen om de orka's. Ik maak me zorgen om de mensen die de orka's willen zien.

Hij zegt ook: morgen is het een mooie dag. Ik geef je een kans van 20 procent.

Svolvaer is in winterslaap. Het ligt in de poolnacht uit te rusten van de zomer. De meeste wasrekken voor de kabeljauw zijn leeg, al is er één behangen met koolvis. De vis droogt aan de zoute wind. Om de karkassen te beschermen tegen de meeuwen zijn er netten overheen gelegd.

Het nieuws is, zegt Per Ole, als hij die ochtend erop de kombuis binnenstormt, dat ze orka's hebben gezien. Hier anderhalf uur vandaan. Hij gooit de bevroren trossen los. Hij is waar hij wil zijn: op de winterzee. Hij zegt: ik ga hier nooit meer weg. Ik kan geen betere plek bedenken om te zijn.

Zee van lood
Die ochtend is de zee van lood, en lui. 68 graden noorderbreedte. Achternagezeten door een sneeuwbui schuift de Strønstad tussen de rotsblokken door. Soms staat er een huis op een rotsblok, soms een vuurtoren. Soms wonen er nog mensen ook, zegt Per Ole. En hij vertelt van een eiland waar twee vuurtorenwachters woonden met hun gezinnen; ze werden per boot bevoorraad of per helikopter. Jaloezie dreef de gezinnen uit elkaar, twee jaar geleden zijn ze van het eiland afgehaald.

Hij vertelt vervolgens het verhaal van de bergen om hem heen. We varen langs de Vågakallen, die dramatisch omhoogkomt uit het water. Vroeger, zegt hij, waren de bergen reuzen. Vågakallen, zegt Per Ole, had ruzie met de Hastmannen aan de overkant. Ze vochten om een vrouw. Vågakallen schoot een pijl, maar raakte een andere berg, die eruit ziet als een hoed. In die hoed zit sindsdien een gat. Vågakallen, Hastmannen, de hoed en de vrouw zijn sindsdien versteend.

Meeuwen
Dan loopt Per Ole de stuurhut uit, en klimt op het dak van de boot. Hij heeft iets gezien. Er drijven meeuwen op het water. Het water wervelt. Twee vissersboten komen aangevaren; ze hebben haring gezien. Nu heeft hij de kans zijn passagiers te laten zien waarvoor ze kwamen.

Als je al die jaren met orka's vaart, zegt hij, wordt het toch een beetje familie van je. Je gaat ze herkennen. Het zijn steeds dezelfde. Ik werd altijd weer blij als ik ze terugzag. En nu... Eerlijk gezegd - niemand weet écht waarom ze de fjorden niet meer binnenkomen. Er wordt ook geen onderzoek meer naar gedaan.

Catarina en Magdalena komen aan dek met een pan tomatensoep. Iedereen moet nu buiten zijn. Was dat een vin?

Met lage, ovalen wolken dient verderop de noordwesterstorm zich aan, die was voorspeld.

Ze moeten er zijn!
Ze moeten er zijn, zegt Per Ole. Ik weet het zeker. De Strønstad deint mee met de golven, die uit het niets zijn ontstaan. De meeuwen klitten aan stuurboord samen. Per Ole zegt niets meer. Het is erg stil aan boord. Dan valt de motor uit. Het moet iets met de diesel zijn, zegt Per Ole, die naar beneden rent, de machinekamer in, en filters vervangt. De motor loopt weer. De wervelingen zijn er nog. Iemand denkt een vin te zien. Ze moeten er zijn!, zegt Per Ole.

Hij belt. De zee begint te deinen. De Strønstad begint te rollen. Het is vier uur het wordt snel donker nu. We moeten terug naar de haven. Voordat de storm echt komt.

Uit de wolken valt nu hagel. Per Ole stuurt de boot terug.

We hebben ze in elk geval gevoeld, zegt hij. De orka's waren in de buurt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden