Nieuws Cohortstudies

Bevolkingsonderzoek door universitaire ziekenhuizen bevat vaak missers

Langlopende bevolkingsonderzoeken aan universitair medische centra (umc’s) leveren geregeld twijfelachtige vondsten op. Dat stellen twee methodologen die op verzoek van de Volkskrant wetenschappelijke publicaties uit deze zogenaamde ‘cohortstudies’ controleerden. 

Beeld Krista van der Niet

Voor cohortonderzoek laten tienduizenden Nederlanders zich vrijwillig bestuderen door lange leefstijl-enquêtes in te vullen en bijvoorbeeld bloed of urine te doneren.

Vaak levert dit type onderzoek een ‘goudmijn’ aan gegevens op. Zo is cohortonderzoek onmisbaar gebleken voor enkele toonaangevende gezondheidsinzichten, zoals het sterke verband tussen roken en longkanker of dat tussen obesitas en suikerziekte. Echter, biomedici aan umc’s zoeken nu naar steeds subtielere verbanden. Daardoor is de kans op toevalstreffers en schijnvondsten groter. Nu blijkt dat juist deze twijfelachtige vondsten geregeld hun weg naar buiten vinden. Soms zelfs als relevante ontdekking in de pers. Een grote hoeveelheid vondsten helpt onderzoeksafdelingen nieuwe beurzen zeker te stellen.

Drijfzand

Deze krant controleerde met twee onafhankelijke statistici, Casper Albers van de Rijksuniversiteit Groningen en Maarten van Smeden van het LUMC, willekeurig negentien wetenschappelijke publicaties uit medisch cohortonderzoek van vier umc’s. Alle onderzoeken waren uitgelicht als belangwekkend bericht op de betreffende onderzoekswebsites. 

Bij vijftien studies – over onder meer luchtvervuiling, dieet, en zwangerschap – constateerden de statistici dermate wankel zoekwerk dat de conclusies of aanbevelingen over de vondsten grotendeels op drijfzand berusten. Vaak waren er aanwijzingen voor dredging: de zoektocht is dan gaandeweg aangepast om een vondst te forceren.

Zo zou het eten van groente en fruit minder gezichtsrimpels opleveren voor vrouwen. En als huilbaby’s stress losmaken bij moeders, zouden de kinderen daardoor later meer probleemgedrag vertonen. Beide verbanden zijn twijfelachtig, vinden de statistci, en bovendien onzorgvuldig aan elkaar geknoopt: waarschijnlijk gaat het om toevalstreffers.

De situatie is tekenend voor de medische onderzoekswereld. Waar de psychologie inmiddels veel maatregelen neemt om twijfelachtige resultaten tegen te houden, gebeurt dat onder medici minder structureel. Bij umc's ligt de nadruk nog veel op de productie van artikelen in plaats van op de onderzoekskwaliteit, constateerde de Gezondheidsraad nog in 2016. De kwaliteit of het nut van de vondsten lijdt daar waarschijnlijk onder. Het uitzoekwerk komt voor rekening van jonge onderzoekers in opleiding, promovendi, van wie wordt verwacht dat ze voor hun promoveren drie of meer wetenschappelijke artikelen publiceren.

Tussenstand

Kritische collega-wetenschappers zien de massaproductie met lede ogen aan. Hoogleraar interne geneeskunde Yvo Smulders van het VUmc noemt het ‘een hoop bagger’, waar de medische wereld ‘geen bal’ mee opschiet.

Martijn Katan, emeritus hoogleraar voedingsleer, vindt het belangrijk dat de kritiek op dergelijk bevolkingsonderzoek nu openlijk wordt aangekaart. ‘Dit is een kwestie die wetenschappers normaal alleen met elkaar aan de bar bespreken.’

De onderzoeksleiders van de cohortonderzoeken betwisten die negatieve indruk. Dat er een groot aantal kleinere, ‘zachte’ verbanden wordt gepubliceerd, die de statistici als twijfelachtig bestempelen, moet bovenal worden gezien als een ‘tussenstand’, zegt cohortonderzoeksleider Tanja Vrijkotte aan het Amsterdam UMC. Het is aan andere wetenschappers om de vondsten te ontkrachten of te bevestigen.

De kwaliteit van het langlopende bevolkingsonderzoek wordt voldoende bewaakt, zeggen ze verder. Zo ontmoedigt Vrijkotte dat promovendi een vondst forceren door ze niet te laten afwijken van hun onderzoeksplan. Cohortonderzoeksleiders Arfan Ikram en Vincent Jaddoe van het Erasmus MC wijzen erop dat jonge onderzoekers in Rotterdam uitgebreide scholing krijgen om fouten te voorkomen.

Volgens critici kan het nóg strenger: zij vinden dat biomedici elkaar helemaal niet meer met publicatieaantallen moeten beconcurreren om onderzoeksbeurzen. Liever zien ze dat er nieuwe manieren komen om onderzoek te belonen op kwaliteit en transparantie.

Het volledige verhaal leest u hier

Tienduizenden Nederlanders laten zich jarenlang volgen door arts-onderzoekers in universitair medische centra. Vrijwillig en voor de wetenschap. Zulk bevolkingsonderzoek levert talloos veel metingen op, maar ook een hoop schijninzichten, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden