'Bevolkingsonderzoek' blijkt effectief opsporingsmiddel 25 jaar na dood Milica, maar onomstreden is het niet

Voor het eerst is een moordverdachte getraceerd via een dna-verwantschapsonderzoek onder mensen die vrijwillig genetisch materiaal hebben afgestaan. Zaterdag werd na 25 jaar de vermoedelijke dader gearresteerd van de moord op de destijds 19-jarige Milica van Doorn in Zaandam. Een familielid leverde zijn dna in en leidde de politie zo naar de destijds 22-jarige verdachte. Is dat succes reden om deze methode vaker toe te passen?

De politie houdt een persconferentie waarop zij verklaren een match te hebben tussen een 47-jarige Zaandammer en het daderspoor. Beeld anp

Milica van Doorn kwam in 1992 niet meer thuis na een verjaardagsfeest in Zaandam. Een dag later werd haar levenloze lichaam gevonden in een vijver. Ze bleek te zijn verkracht en vermoord. Tien jaar geleden werd al eens een grootschalig dna-onderzoek uitgezet, waarbij mannen die aan het daderprofiel voldeden vrijwillig dna konden afstaan om te zien of zij 'matchten' met het dna van de vermoedelijke dader. Dat leverde niets op.

Verwantschap

Sinds 2012 is ook dna-verwantschapsonderzoek toegestaan volgens de wet. Dat betekent dat niet alleen wordt gezocht naar een honderd procent overeenkomst met het daderspoor, maar dat ook mag worden getest op overeenkomsten met familieleden. Zo kan bij wijze van spreken een neef die dna afstaat de politie alsnog naar een verdachte leiden. Dat kan door het daderspoor te vergelijken met mensen die door een eerdere veroordeling al zijn opgenomen in de landelijke dna-databank. Een verdergaande opsporingsmethode is op basis van bepaalde kenmerken vrijwilligers op te roepen wangslijm af te staan voor een eenmalige vergelijking.

In de zaak-Van Doorn bleek uit het dna-daderspoor dat het vermoedelijk ging om een man met Turkse voorouders. Daarnaast maakte politieonderzoek aannemelijk dat de dader destijds in de wijk Kogerveld woonde. Op basis van die gegevens zijn 133 mannen van Turkse afkomst benaderd die in 1992 in Kogerveld woonden of daar familie hadden.

Uiteindelijk stonden 125 mannen dna af, konden 6 mannen niet worden getraceerd en weigerden 2 mensen medewerking, onder wie de nu 47-jarige Zaandammer die is gearresteerd. Zijn verdenking komt voort uit een match tussen een familielid van hem met het daderspoor.

Criteria

Het is het tweede afgeronde forensische 'bevolkingsonderzoek' waarin vrijwilligers worden opgeroepen genetisch materiaal af te staan om verwantschap aan te tonen. In de zaak Marianne Vaatstra werden ruim 8 duizend mannen opgeroepen, maar daarin was het niet een familielid, maar de dader zelf die een match opleverde. In januari 2018 begint het grootste verwantschapsonderzoek tot nog toe, als de politie 15 duizend mannen gaat benaderen om dna-materiaal af te staan in de zaak Nicky Verstappen, die in 1998 op 11-jarige leeftijd dood werd gevonden bij een zomerkamp.

'Er zijn nog een aantal cold cases waarin dit middel wordt overwogen', zegt Arnoud Kal, dna-deskundige van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). 'Maar lang niet alle zaken lenen zich hiervoor.' De methode is alleen geschikt als er een dna-spoor is dat vrijwel zeker van de dader afkomstig is en er voldoende dna-materiaal beschikbaar is.

Daarnaast is verwantschapsonderzoek alleen toegestaan voor zeer ernstige delicten. Die criteria worden juridisch getoetst. Maar dan nog is verwantschapsonderzoek niet altijd geschikt. 'Als er een moord wordt gepleegd in het centrum van Amsterdam, gaat het algauw om honderdduizenden mensen die daar in de buurt wonen of familie hebben. Dat is niet werkbaar', zegt Kal.

Monument op Brunssummerheide vlakbij de vindplaats van Nicky Verstappen. Beeld anp

Proportioneel

Het onderzoek kan verder worden toegespitst als het daderspoor afkomstig is van een etnische minderheidsgroep, zoals in de zaak-Van Doorn mensen van Turkse afkomst. Ook is de potentieel te onderzoeken groep kleiner bij misdrijven die zich afspelen in plattelandsgebieden, zoals in de zaken Vaatstra en Verstappen.

Maar dan nog is de vraag waar de grens ligt. Nu worden 15 duizend mannen aangeschreven in de zaak-Verstappen. Is het ook nog proportioneel als dat er 30 duizend zijn, of 100 duizend? Daarop heeft niemand het onomstotelijke antwoord.

'Hoever wil je gaan als samenleving?', vraagt wetenschapsonderzoeker Victor Toom zich af. Hij promoveerde op forensisch dna-onderzoek. 'Het gaat om duizenden mensen die in feite wordt gevraagd hun onschuld te bewijzen. Dat is een omkering van het principe van onze rechtsstaat, waarin mensen onschuldig zijn tot het tegendeel is gebleken. Je kunt wel zeggen dat deelname vrijwillig is, maar reken maar dat weigeraars nog eens extra worden doorgelicht door de politie.'

Discussie is nodig

Toom beseft dat abstracte redeneringen over de rechtsstaat het in deze discussie al snel afleggen tegen emotionele argumenten. 'Iedereen wil dat een verkrachter of moordenaar wordt gepakt, daar kun je niet tegen zijn. Toch is er een discussie nodig over waar we de grens leggen. Moeten we straks van iedereen dna opnemen in de databank?

'Ik voorzie dat er juist meer juridische dwalingen volgen als dna-sporen leidend worden in de opsporing. Als iemand een kroeg uitloopt en een peuk wegschiet, en er wordt later ingebroken op die plek, kun je dan op basis van speeksel op die peuk vaststellen dat diegene die inbraak heeft gepleegd? Het risico is dat er naar een scenario toe wordt geredeneerd, zeker als diegene bijvoorbeeld al eens is veroordeeld. Dna is geen waarheidsmachine.'


Dna-onderzoek bij coldcase-zaken

Er zijn zo'n 1.500 ernstige politiezaken die nooit zijn opgelost, de cold cases, waarvoor minimaal twaalf jaar cel staat. Sinds 2012 is het wettelijk mogelijk om dna-verwantschapsonderzoek te verrichten. Dat houdt in dat dna, dat vrijwillig wordt afgestaan of al in opsporingsdatabases zit, wordt vergeleken met gevonden sporen. Als er een match is, betekent het dat de dader mogelijk een (ver) familielid van de dader is.

Dit zijn enkele coldcasezaken waarin dna een rol heeft gespeeld:

In de zomer van 1998 verdween de 11-jarige Nicky Verstappen tijdens een jeugdkamp in Brunssum. De zaak werd nooit opgelost, maar dit jaar zijn politie en justitie een grootschalig dna-verwantschapsonderzoek gestart waarbij duizenden mannen een oproep zullen krijgen om vrijwillig dna af te staan.

De zestienjarige Marianne Vaatstra werd in 1999 vermoord bij het Friese dorpje Veenklooster. In 2012 doet justitie een oproep onder 7.300 mannen om vrijwillig dna af te staan, waar ook Jasper S. gehoor aan geeft. Er blijkt bij hem een match van 100 procent te zijn. S. wordt tot 18 jaar cel veroordeeld.

Nicole van den Hurk (15) werd in 1995 verkracht en vermoord in de buurt van Eindhoven. Verdachte Jos van G. werd in 2016 veroordeeld voor verkrachting, maar vrijgesproken van doodslag omdat ook spermasporen van een onbekende andere man op het lichaam van het meisje werden aangetroffen. Volgens de rechtbank zou het kunnen dat die andere man Van den Hurk heeft vermoord.

Miriam 'Mimi' Sharon werd in 1990 vermoord. De 36-jarige moeder werd bij de voordeur van haar woning in Den Haag doodgestoken. Nieuwe dna-sporen op twee sigarettenpeuken en op een nagelschaartje wijzen de weg naar Daniël E., die onlangs tot 14 jaar gevangenisstraf werd veroordeeld.

Bij een homo-ontmoetingsplaats in het Rotterdamse Kralingse Bos werden in de zomer van 1993 Theo van Lente (56) en Hans Kaptein (47) doodgestoken. De dader ging ervandoor met hun auto's. In 2015 kwam de dader in beeld dankzij dna-verwantschapsonderzoek: Dave J. Hij kreeg 20 jaar cel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden