Bevlogen padvinder die bui ziet hangen

Minister voor Ontwikkelingssamenwerking geniet van het optreden op het internationale toneel. ‘Hij is heel ijdel.’

Bert Koenders ontmoet George Bush in het toilet van een conferentieoord in Riga, Letland. Het Tweede Kamerlid heeft zojuist een toespraak gehouden, als voorzitter van de NAVO-assemblee. ‘Great speech, sir, but slightly critical’ (prima rede, maar nogal kritisch), zegt het Amerikaanse staatshoofd. Koenders is gevleid. Hij vertelt het voorval in kleine kring.

‘Bert is een global leader, jubelt de Britse minister Sir Douglas Alexander voor Internationale Ontwikkeling in Doha, Qatar. ‘Mijn gewaardeerde collega heeft doorslaggevende voorstellen gedaan om de conferentie over wereldhandel vlot te trekken.’ Koenders glimt.

Als oud-chef van de VN Kofi Annan in een Haagse Ridderzaal vol hoogwaardigheidsbekleders persoonlijk het woord richt tot Koenders, is de bewindsman zichtbaar tevreden.

PvdA-minister Bert Koenders voor Ontwikkelingssamenwerking (50) geniet van het optreden op het internationale toneel. In haar werkkamer, voorheen die van Koenders, zegt PvdA-Kamerlid Khadija Arib lachend: ‘Hij is heel ijdel, moet je weten’. IJdelheid en ambitie, maar ook bevlogenheid en professionaliteit zijn woorden die steeds terugkomen in gesprekken met mensen die Koenders goed kennen.

In zijn oude werkkamer ligt nog altijd een kleedje dat hij kreeg tijdens een van de vele Afrikareizen die hij als Kamerlid maakte. Hij brak zich destijds het hoofd over de waarde ervan omdat giften vanaf 50 euro moeten worden vermeld in het Geschenkenregister.

Strooigoed
Nu beheert Koenders een budget van 5 miljard euro. Meer dan zijn voorgangers, maar tevens een bedrag dat in toenemende mate ter discussie staat. Een flinke minderheid in de Kamer (VVD, PVV, Rita Verdonk) wil drastisch snoeien in de uitgaven. In de publieke opinie groeit de twijfel over zinvolle besteding van de hulp.

Koenders geeft niet alleen maar geld uit. In een Kamerdebat zal hij deze week de ‘traditionele ontwikkelingsrelatie’ met Suriname officieel beëindigen. Vorige week schortte Koenders steun aan de Rwandese regering op, wegens haar betrokkenheid bij het geweld in Oost-Congo.

Susan Baart leerde Koenders een kwart eeuw geleden kennen. Beiden waren medewerker van de PvdA-fractie. ‘Bert behoorde tot een groepje licht arrogante jongemannen dat zich met defensie en buitenlandse zaken bezighield. Toen al was hij erg betrokken bij grote internationale vraagstukken. Dat was soms vermoeiend. Als hij tijdens een etentje weer begon over een probleemland, vroeg ik of hij weleens naar de film ging. Dan keek hij me glazig aan. Hij ging helemaal in z’n werk op. Dat is het leuke aan hem: hij is altijd dezelfde gebleven.’

Khadija Arib herinnert zich dat zij en Koenders voor de verkiezingen van 1998 op een PvdA-bijeenkomst in Amsterdam verschenen. Ze stonden ‘met de mond vol tanden’, want er kwamen louter lokale kwesties ter sprake. Koenders was een jaar eerder tussentijds Kamerlid geworden, als opvolger van buitenlandspecialist Maarten van Traa, die bij een verkeersongeval om het leven kwam. Arib: ‘Bert kon zich erover verbazen dat mensen uit Oldenzaal en Oss naar Den Haag kwamen om te pleiten voor een streekziekenhuis. Hij vond dat moeilijk te rijmen met het leed dat hij in Afrika had gezien.’

Padvinderij
Koenders groeide op in een streng gereformeerd milieu in Arnhem. Als padvinder deed hij klusjes voor – zoals dat heette – de hulpbehoevende medemens. Onder het motto ‘Een heitje voor een karweitje’ (een heitje was een kwartje) knipten scouts heggen en schrobden ze stoepen. Maar gebeurtenissen op afstand, zoals het gewelddadige einde van de Praagse Lente en de hongersnood in Biafra, boeiden Bert meer.

Gezien zijn achtergrond lag het voor de hand dat hij – net als zijn huidige collega’s Jan Peter Balkenende, Wouter Bos en André Rouvoet – ging studeren aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘Hij was een echte VU-jongen, gecommitteerd aan idealen, maar niet radicaal’, zegt oud-Kamerlid Harry van den Bergh, bij wie Koenders zijn loopbaan in de PvdA begon.

Koenders voltooide zijn studie politieke en sociale wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam, een links bolwerk waar hij met afgrijzen moest optekenen dat het staatsmonopolistisch kapitalisme de oorzaak was van de problemen in het Midden-Oosten.

Zijn toenmalige hoogleraar Gerd Junne: ‘Komend van de VU, stond Bert ietwat buiten de politieke strubbelingen op de universiteit. Hij voelde zich niet erg aangetrokken door de interne strijd tussen verschillende linkse groeperingen. Hij deelde wel de maatschappelijke betrokkenheid van studenten in die tijd, en hun kritische houding tegenover bestaande machtsverhoudingen.’

Begin jaren negentig trok Koenders ‘het veld’ in. Namens de VN werkte hij in Mozambique, Zuid-Afrika en Mexico. Als ambtenaar bij de Europese Commissie werd hij in 1996 naar de Bosnische hoofdstad Sarajevo gestuurd. Daar leidde zijn partijgenoot Ed van Thijn, oud-Kamerlid, ex-minister en gewezen burgemeester van Amsterdam, een duizend man sterke, internationale waarnemingsmissie. Van Thijn was dolblij met de komst van Koenders, die hij op het Binnenhof had leren kennen als ‘zeer getalenteerd man’.

Van Thijn: ‘We moesten erop toezien dat vrije en eerlijke verkiezingen plaatsvonden in een land dat door oorlog was verscheurd en door haat werd verteerd. Als mijn rechterhand stelde Bert een meesterlijke verklaring op. De verkiezingen waren weliswaar niet volgens de regels verlopen, maar er was wel een eerste stap gezet op weg naar democratie, en de internationale gemeenschap moest zich langdurig op de Balkan engageren. Wat als een sluitstuk bedoeld was, werd de aanvang van een langdurig proces. En ik kon mooi met die verklaring pronken.’

Overtuigend
Het begin van Koenders’ Kamerlidmaatschap – een jaar later – was moeilijk, zegt zijn oude mentor en vriend Harry van den Bergh. ‘Hij kreeg meteen de prestigieuze maar loodzware buitenlandportefeuille; hij werd voor de leeuwen geworpen’. Maar hij groeide snel in zijn rol. Oud-minister Joris Voorhoeve van Defensie, destijds VVD-Kamerlid, herinnert zich een reis met Koenders naar het Grote Merengebied in Afrika. ‘We zagen veel ellende. Bert zei: wat kunnen we hieraan doen, waar liggen de oplossingen? Hij denkt analytisch, is zeer goed geïnformeerd, heeft een studieuze inslag. Leed is voor hem een aansporing iets te doen met die eigenschappen.’

Als buitenlandwoordvoerder kreeg Koenders vooral te maken met Irak en Afghanistan. Hij haalde zijn fractie over troepen te zenden naar Irak, na de val van Saddam Hussein, en Uruzgan.

Arib prijst zijn overtuigingskracht. ‘Hij sleepte je letterlijk mee in zijn denkwijze. Hij hield uitvoerige inleidingen, schreef lijvige notities.’ Koenders verheelde niet dat hij er weleens wakker van lag; het ging immers om leven en dood.

Als minister zet Koenders in op extra steun voor fragiele staten als Afghanistan, Congo en Tsjaad. ‘Daarmee neemt hij een politiek risico’, zegt zijn illustere voorganger en partijgenoot Jan Pronk. ‘We zijn in de ban van cijferfetisjisme, zoals Bert dat noemt. Bedrijfsmatig denken, in termen van kosten-batenanalyses, is gemeengoed geworden. In conflictgebieden kun je niet snel de tastbare resultaten boeken, die iedereen wil zien.’

Ook in eigen land bewandelt Koenders niet de gemakkelijkste weg. Hij gaat ‘de hulpindustrie openbreken’, en zet daarmee de verhoudingen met gevestigde ontwikkelingsorganisaties als Oxfam Novib en Cordaid op scherp.

Via ‘modernisering’ hoopt Koenders het tij – slinkende steun voor ontwikkelingshulp – te keren. Pragmatisch, strevend naar het haalbare. Hij wil geen wereldverbeteraar worden genoemd, hij is ‘niet van de politiek van de goede bedoelingen’, en al helemáál niet naïef.

‘Koenders is een slimme man, die de bui ziet hangen. Slaagt hij erin de ontwikkelingssector op de schop te nemen, dan vind ik zijn ministerschap geslaagd’, zegt VVD-Kamerlid Hans van Baalen.

Palestijnen
Fijntjes wijst de liberaal erop dat de bewindsman z’n handen meer dan vol heeft, en zich niet te veel moet bemoeien met het Midden-Oosten – dé passie van Koenders naast Afrika. ‘Gelukkig heeft minister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken de touwtjes stevig in handen op het departement waar Koenders inwoont. Verhagen beseft dat hij zijn territorium moet bewaken.’

Terwijl de Palestijnen meer hulp krijgen dan menig Afrikaans land, heeft Koenders als minister de regio nog niet bezocht. Verhagen is er om de haverklap. De CDA’er tikt Koenders publiekelijk op de vinger als deze (te) kritisch is over Israël, en gaat er prat op dat hij dankzij zijn contacten met de Israëlische regering het lot van de inwoners van de Gazastrook heeft verbeterd.

‘Het zit Bert dwars dat Verhagen hem wantrouwt’, weet Harry van den Bergh. Want Koenders denkt hooguit ‘tactisch’ anders over het beoogde doel: een Palestijnse staat naast een veilig Israël. Hij gaat een knallende ruzie met de uitgesproken pro-Palestijnse Gretta Duisenberg niet uit de weg.

Koenders en Verhagen zitten nogal eens in elkaars vaarwater, soms letterlijk. Onlangs meldde Koenders trots de inzet van een marineschip voor noodhulp aan Somalië. Verhagen ontplofte binnenskamers, omdat nog niet was besloten wie zou betalen (uiteindelijk hij). Bij een biertje of een sigaret leggen ze conflicten bij. Als ervaren politici die aan elkaar gewaagd zijn, en beseffen dat ze één ministerie runnen. Maar vrienden zijn het niet.

Koenders’ vriendenkring bestaat goeddeels uit niet-politici. Zijn 50ste verjaardag werd gevierd met een surpriseparty. Hij had er niets aan willen doen. Hij heeft geen vriendin. Wel gehad, meer dan eens, maar het liep spaak. Eeuwig vrijgezel, dat lijkt hem niks.

Maar wat de carrière betreft, zit het wel goed. Hij aarzelde om toe te treden tot het kabinet, omdat het door hem vurig bepleite Irak-onderzoek er niet mag komen van het CDA. Maar ja, de PvdA-fractie ging daarmee akkoord.

Koenders’ vroegere maatje Susan Baart: ‘Toen hij minister werd, dacht ik: eindelijk gerechtigheid! Dat dacht hij zelf ook wel een beetje.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.