Bevergeil tegen de lammigheid

De gekste middelen gebruikten onze voorouders tegen ziektes: van nagels tot kwik, van quassi tot mensenmos. Een expositie in Leiden toont wat er te koop was....

Alleen de sterke géur al van bevergeil kan spontaan een abortus opwekken, luidde de waarschuwing in het 17de-eeuwse Nederland. Oppassen dus met dat spul. Góed was het echter wel: tegen 'lammigheid', beroerte en doofheid bijvoorbeeld. Niet voor niets werd bevergeil eeuwenlang als geneesmiddel gebruikt.

De naam sloeg eigenlijk op de harsachtige, krachtig riekende vloeistof die bevers afscheiden met klieren bij hun anus. Apothekers gebruikten echter niet de vloeistof, maar de klieren zelf, in gedroogde vorm. Ze verwerkten die tot grondstof voor vele samengestelde medicijnen. Een paar van die peervormige klieren liggen op de tentoonstelling Drakenbloed & Bevergeil - Medicijnen van vroeger in Museum Boerhaave in Leiden. 'Vroeger', dat is globaal de periode 1600-1850 in Nederland.

'De mensen gebruikten destijds de meest verschillende dingen', zegt conservator drs. Trienke van der Spek, samenstelster van de expositie. 'Syfilis, dat veel in Nederland voorkwam, werd tot begin 20ste eeuw bestreden met kwikverbindingen. Oxides van lood en antimoon waren ook populair. Menig patiënt zal zware-metalenvergiftiging hebben opgelopen.'

Misschien werd zo iemand dan misselijk en nam hij een slokje water uit een bekertje van quassi-hout. De braakopwekkende, bittere stof in deze Surinaamse wortelhoutsoort werd verondersteld in het water te trekken waarmee het bekertje was gevuld. Van de drakenboom van de Canarische Eilanden, kwam drakenbloed, een rode hars die samentrekkende eigenschappen had en op het ontstoken tandvlees van scheurbuikpatiënten werd gesmeerd.

Urine moest helpen tegen huidaandoeningen, geraspte nagels zouden een goed braakmiddel zijn, maar het merkwaardigste medicijn was ongetwijfeld mensenmos. Dat plantje groeide op mensenschedels die een tijdje aan de open lucht waren blootgesteld, bijvoorbeeld delinquenten die lang genoeg aan een galg hadden gehangen om het plantje te laten groeien.

'Natuurlijk hielpen veel van die stoffen geen zier', zegt Van der Spek, 'maar soms zaten de geneesheren op het goede spoor. Lepelblad werkte wel degelijk tegen scheurbuik: het zit vol vitamine C. De bast van de kinaboom hielp tegen malaria, en papaverbollen - vooral het 'heulsap' (opium) daaruit - waren inderdaad rustgevend.'

Vanaf het begin van de 19de eeuw loopt in Europa het tijdperk van de oude medicijnen af. Dan wordt begonnen met het isoleren van de werkzame stoffen uit geneeskrachtige planten. Kinine werd gewonnen uit de kinaboom en van papaver werd morfine gemaakt, genoemd naar Morpheus, de Griekse god van de slaap. Het winnen van werkzame stoffen mondde uit in de huidige farmaceutische industrie.

Van de oude medicijnen zijn op de expositie uiteraard tal van voorbeelden tentoongesteld, maar een groot deel van de ruimte is gewijd aan de makers daarvan: de apothekers, hun gereedschappen, hun eeuwenoude boeken, hun meubilair. Alleen apothekers waren bevoegd medicijnen samen te stellen en zij moesten aan heel wat voorschriften voldoen.

Zo waren ze verplicht altijd de basisingrediënten van medicijnen - simplicia genoemd - in huis te hebben, in voorgeschreven hoeveelheden. Soms werden die bewaard in speciale simplicia-kasten, waarvan er op de expositie verschillende staan opgesteld. Er is een spectaculair exemplaar bij, Thesaurus Sanitatus geheten, dat gebouwd is in de vorm van een reusachtige bijbel.

Aan het eind van de expositie is een uitstalling van gapers te zien, de hoofden met open mond die de gevels van drogisten en apothekers sierden. Er bestonden ook andere beroepsaanduidingen aan de pui van deze middenstanders, zoals salamanders in vuur, vijzels of hertengeweien, maar de gaper was bijzonder: een typisch Nederlands fenomeen. En niemand die zeker weet wat hun oorsprong, betekenis of functie is geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden