Beveiliging van rivierengebied tegen wateroverlast verloopt voorspoedig: Uitzicht blijft behouden bij dijkenbouw

Een enkeling wordt nog scheef aangekeken omdat hij bij de hoge waterstanden eerder dit jaar weigerde te evacuëren. Maar verder lijkt iedereen langs Maas en Waal tevreden....

Van onze verslaggever

Mac van Dinther

ARNHEM

Bij Ochten, waar de Waal begin dit jaar dreigde door te breken en het rivierengebied leek te overspoelen, groeien alweer plukjes gras op de verse grond waarmee de dijk is verstevigd. Ter hoogte van het dorp is de buitenkant afgedekt met een dikke laag zwarte stenen.

Daarvoor is gekozen omdat de dijk anders had moeten worden verhoogd en de dijkhuizen deels achter de heuvel waren verdwenen. Zelfs in een dorp dat de verdrinkingsdood in de ogen heeft gezien, telt het uitzicht zwaar.

In Ochten werd in april een feestelijk begin gemaakt met het noodplan voor de dijkverzwaring, het Deltaplan Grote Rivieren. Zwakke dijkvakken over een lengte van ruim 148 kilometer moeten voor eind 1996 verstevigd zijn. Langs de Maas moet 143 kilometer kade worden aangelegd.

Het Deltaplan loopt acht maanden, en het werk ligt op schema, melden de waterschappen en polderdistricten. De allerzwakste plekken zijn als eerste aangepakt en kunnen een nieuwe golf van hoogwater in ieder geval doorstaan. In Limburg is het grootste deel van de Maaskades klaar.

Bij de dijkversterking is gepoogd 'werk met werk' te maken. Graafmachines diepen de uiterwaarden uit, zodat de rivier er weer vrij spel krijgt. Daarbij worden zand en klei gewonnen, die weer worden gebruikt om de dijken te versterken. In de winter gaat het werk gewoon door, mits het weer het toelaat.

Bij Ochten is de dijk af, er hoeven alleen nog wat kleinigheden te worden afgemaakt. Op andere plaatsen, zoals tussen Vuuren en Gorinchem, moet het werk nog beginnen. Bij Wamel wordt druk gewerkt. De straten van het dorp liggen onder het zand van de vrachtwagens die af- en aanrijden. In de uiterwaarden grommen graafmachines en bulldozers, langs de dijken liggen torenhoge stapels gerooide bomen.

Niet alleen bij Ochten was het afgelopen winter kritiek, zegt J. van Rijnsbergen, hoofd dijkversterking van het polderdistrict Tieler- en Culemborger Waarden. Ook bij Heesselt dreigde een dijkdoorbraak. 'In één nacht tijd hebben we hier zestigduizend zandzakken aangebracht.'

Bij Heesselt is nu de Belgische aannemer Dredging International bezig de dijk op te hogen en te verbreden. Om het natuurgebied buitendijks te sparen, wordt zand zoveel mogelijk binnendijks aangebracht. Waar aan de binnenkant van de dijk huizen staan, wordt de buitenkant verstevigd. De dijkversterkers maken een voortdurend haasje-over om natuur en huizen te sparen.

Het duurste stuk dijk van het Deltaplan ligt tussen Opijnen en Waardenburg. In de uiterwaarden ligt een waardevol natuurgebied, binnendijks staan historische dijkhuizen en het negentiende-eeuwse parkbos bij kasteel Waardenburg. Om zoveel mogelijk van dat moois te behouden, komen op dit stuk bijna overal damwanden. Het voordeel daarvan is dat de dijk minder breed hoeft te worden om toch stevig te zijn.

Het nadeel zijn de kosten, aldus Van Rijnsbergen. 'Een kilometer dijk versterken met zand kost vier à vijf miljoen, een damwand kost het dubbele.' Het stukje dijk van drie kilometer gaat 25 miljoen gulden kosten. Omdat de dijk een meter hoger wordt, dreigde de molen van Waardenburg geen wind meer te vangen. De molen wordt nu in zijn geheel anderhalve meter omhoog gekrikt, zegt Van Rijnsbergen trots.

De dijkenbouwers zijn in hun element. Na jaren van stroperige procedures tegen onwillige grondeigenaren en natuurbeschermers kunnen ze eindelijk aanpakken. De Deltawet maakt de procedures korter, de publieke opinie na het hoge water doet de rest. 'We kunnen nu een potje breken', zegt Van Rijnsbergen tevreden. Dat de dijkverzwaring zo voortvarend verloopt, komt overigens niet alleen door het Deltaplan. Voor veel dijkvakken lagen de plannen al klaar en kon de uitvoering meteen beginnen.

Limburg is dank zij het Deltaplan een aantal vestingstadjes rijker. Dorpen als Borgharen, Itteren en Geulle zijn sinds kort omgeven door dijkjes, als minipoldertjes in het stroomgebied van de Maas. De enige weg die de kade bij Borgharen doorsnijdt, wordt bij hoogwater afgesloten met waterdichte schotten. Dan zitten de bewoners droog, maar ook als ratten in de val, want omringd door water.

A. van der Hoek van de hoofddirectie waterkeringen van Rijkswaterstaat is er niet zo gelukkig mee. Voorheen trokken mensen weg als het water steeg. Door de kades zullen ze geneigd zijn te blijven. Met alle gevaren van dien, zegt hij. 'Als het water boven de kade uitkomt, loopt het dorp vol als een badkuip. Dan kun je zelfs verdrinken, wat tot nu toe ondenkbaar was. Die kades bieden een schijnzekerheid. De kans dat de huizen droog blijven is groter geworden, maar de veiligheid is eerder af- dan toegenomen.'

Het laatste hoogwater illustreerde hoe het mis kan gaan. Na de wateroverlast van 1993 bouwde een boer bij Urmond een wal rondom zijn bedrijf. Toen deze winter het water opkwam, waande hij zich veilig en bleef hij zitten met zijn vee. Maar het water kwam over de kade heen. Reddingswerkers kwamen te laat, met als gevolg dat de koeien verdronken.

Een nadeel is bovendien dat door het aanleggen van kades het stroomgebied van de Maas wordt verkleind, aldus Van den Hoek. Als het aan hem had geleden, was het waterschap iets terughoudender omgegaan met het aanleggen van kades. 'Maar wat moet je? Mensen eisen maatregelen tegen hoogwater.'

Burgemeester C. Klaverdijk van Bergen in noord-Limburg onderkende het gevaar. Ook Bergen en het dorp Aijen worden omsloten door kades. Klaverdijk pleitte bij premier Kok persoonlijk voor de aanleg van een verhoogde weg, zodat de Bergenaren het dorp nog uit kunnen met hoogwater. Maar een weg op palen kost acht miljoen, en dat vond Kok te duur.

De kans dat er iets misgaat is miniem, meent directeur P. Willems van het waterschap Roer en Overmaas. De kades zijn berekend op een hoogwaterniveau dat één keer in de vijftig jaar voorkomt. Tevens wordt gewerkt aan het verbreden en uitdiepen van de bedding van de Maas. Als dat werk over tien jaar klaar is, zijn de kades bestand tegen een hoogwater van eens in de 250 jaar. 'Garanties kunnen we niet geven, maar gevaar is er alleen in extreme situaties.'

In Venlo, waar tijdens het hoogwater delen van de binnenstad onder water kwamen, wordt de laatste hand gelegd aan kademuren. De muren kunnen een waterhoogte aan van 18,5 meter. Daarmee waren ze het hoogwater van 1993 en 1995 de baas gebleven. Hoog genoeg, aldus Rijkswaterstaat. Maar Venlo had ze liever nog een halve meter hoger gehad, voor alle zekerheid. De muren zijn nu zo gemaakt, dat ze in geval van nood snel met zandzakken verhoogd kunnen worden. Langs een deel van de Maas in de binnenstad komen palen, waar bij hoogwater schotten in geschoven kunnen worden. Zo houdt de stad uitzicht op de Maas.

Uit onderzoek van Rijkswaterstaat blijkt dat het draagvlak voor de dijkverzwaring groot is. De stemming onder de bewoners van gebieden langs de rivieren is over het algemeen positief. Toch zijn op veel plaatsen de naweeën nog voelbaar van het laatste hoge water. In een brochure van de landbouworganisatie LTO verhalen boeren over hartverwarmende solidariteit, maar ook over staaltjes van wederzijds onbegrip en wantrouwen.

Zo vertelt een chrysantenkweker uit Zaltbommel die het evacuatiebevel negeerde, dat hij nu nog scheef wordt aangekeken door gemeentefunctionarissen en boeren die wel weg gingen. Een boer uit het Limburgse Baarlo is het er nog steeds niet mee eens dat hij zijn boomgaard moest offeren voor een nooddijk.

Landschapsschilder Willem den Ouden uit Varik, die het verzet aanvoerde tegen al te rigoureuze dijkverzwaring, wordt door veel polderbewoners scheef aangekeken omdat hij de dijkverzwaring jarenlang zou hebben opgehouden. Tot maanden na de watersnood werd hij geplaagd door anonieme telefoontjes die hem dood wensten. Deze week pas werd de boosdoener gepakt, die verklaarde te handelen uit woede over Den Oudens milieuactivisme.

Niet iedereen heeft slechte herinneringen aan het hoogwater. Een bewoner van een rijtje huizen langs de Maas in het Noordlimburgse Well krijgt glimmertjes in zijn ogen als hij vertelt over het hoogwater. 'Een aantal van ons is gebleven. We gingen met de boot naar de slijter hier tegenover om kratten bier te halen. Jongen, er is gefeest.'

In de achtertuinen van de huizen wordt hard gewerkt aan een kademuur. Dat hadden de bewoners liever dan een dijk. Wie wil, krijgt ter hoogte van zijn huis een gat dat in geval van nood dichtgemaakt kan worden met schotten. Voor het uitzicht. Bijna alle bewoners wilden dat. Hoogwater komt per slot van rekening maar eens in de zoveel jaar voor. Tegen het uitzicht kijk je elke dag aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden