Beurs in potlood

Geen gebouw in Nederland is vermoedelijk zo uitvoerig gedocumenteerd als de Beurs van Berlage in Amsterdam. En dat is begrijpelijk want Berlage's schepping uit 1903 is het alfa en omega van de Nederlandse moderne architectuur, zo schrijft Bernard Colenbrander....

Colenbrander leidt een boek in dat een hoofdstuk toevoegt aan de al volle geschiedenis van de Beurs, namelijk het schetsboek van Daniel Castor. Castor viel voor de bekoring van de Beurs en onderzocht, al tekenend, waar die fascinatie op berustte. De enige manier waarop hij daar achter kon komen, was een psychische demontage van zijn object, steen voor steen, muur voor muur.

Castor heeft, en dat is het fraaiste van de meticuleuze onderneming, de Beurs unplugged behandeld. Unplugged - de term is ontleend aan de onversterkte, akoestische popmuziek - betekent in dit geval dat de stekker uit de computer ging. Dat is niet, zoals in de popmuziek, geboren uit verzet tegen de elektronica. Techniek is vooral een rol gaan spelen bij de presentatie van architectuur, zegt Castor. Bovendien zou een computer-analyse van Berlage's gebouw hebben gepast bij de systematiek van diens ontwerpproces. Toch besloot Castor al die techniek terzijde te leggen. Hij verkoos het potlood. 'Deze analyse vroeg een rechtstreekse tekentechniek. Elke tekening is, op haar eigen manier, een microcosmos van het gehele project.' Zo ontdekte Castor dat Berlage per onderdeel oplossingen koos die afweken van het archetype. Elf bogen tekende hij in het trappehuis op de hoek van het Damrak en de Oudebrugsteeg en geen een is hetzelfde.

Het is zo'n gek idee nog niet om de Beurs te analyseren, zoals Castor heeft gedaan. Het gebouw is een van de meest hermetische van de moderne tijd. Overzicht valt er van het 141 meter lange en 53 meter brede gebouw niet te krijgen, hooguit vanuit de lucht; opmerkelijk is ook hoe Berlage op slechts vijf plaatsen een prominente entree heeft geschapen, de toegangen tot de verschillende beursafdelingen, in de vorm van 'olifantspoten'. Het is bijna een gebouw als de Chinese Muur, wat Castor aanschouwelijk maakt met de schets van de totale omtrek op een reusachtig uitklapvel. Nog sterker blijkt dat uit een foto die ter gelegenheid van de Citroën-tentoonstelling in 1994 is gemaakt. Toen werd er een deux-chevaux aan de klokketoren gehangen. Van onderen af gefotografeerd lijkt die 'lelijke eend' een reusachtig bakstenen talud te beklimmen.

Castor concentreerde zich op de plaatsen waar de Beurs zich als een oester opent. Hij tekende het patroon van de trappen, de richting van de bogen en de plaats van het ornament, waarbij duidelijk werd hoe het kruisverband de hele Beurs heeft gedicteerd. Het kruisverband is de kruisvormige verbinding in het metselwerk, dat Berlage een extra accent gaf met geglazuurde baksteenversieringen.

Dergelijke getekende röntgenfoto's van het bouwlichaam geven vermoedelijk een beter inzicht in de opbouw en anatomie van het gebouw dan een computer-simulatie had kunnen bewerkstelligen. Er blijkt zo meer subtiliteit in een uniform complex. Daarnaast hanteerde Castor de jellyfish-methode: als een kwal laat hij zijn tekenoog in het rond gaan, waardoor hij de ruimte aftast. Hij maakt de tongewelven achter de muren zichtbaar die voor het blote oog niet waarneembaar zijn, hij speurt als een archeoloog naar de loop van trappen en bogen.

Het motto van Castor zou kunnen zijn: think globally, draw locally (denk aan het geheel door juist een detail te tekenen). Zo'n detail is het metselwerk. De baksteen bepaalt de maat van elk onderdeel, van de openingen in de gevel tot de dikte van de muren en bogen. Vensters en deuren vallen allemaal in de matrix van het metselwerk. Dat dictaat van baksteen wordt alleen gecompenseerd door ornamenten van Belgisch hardsteen: in de balusters, balustrades en lateien.

De tekeningen van Castor maken dat de Beurs zich op een nieuwe, onverwachte manier laat ontdekken, als een tot leven gekomen Escher en meer: als een ongehoord Gesamtkunstwerk. Kennelijk is daar het geduldige oog van de tekenaar het beste middel voor.

Jaap Huisman

Castor Daniel: Drawing Berlage's Exchange.

NAI; ¿ 69,50.

ISBN 90 5662 011 8.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden