Betrouwbare buggers

De luis in de pels van het Britse establishment is 50: Private Eye blijft keihard én grappig.

Harde feiten zijn er niet, maar tijdens de wekelijkse vergadering in de kroeg concludeert de redactie dat het wel waar moet zijn. Een paar dagen later, ergens in het najaar van 1983, staat er in Private Eye te lezen dat de Britse minister voor Handel & Industrie Cecil 'Parky' Parkinson een kind heeft verwekt bij zijn secretaresse. De informatie blijkt inderdaad betrouwbaar; de Conservatieve bewindsman neemt ontslag. 'The Parky's Over' kopt de redactie in het daaropvolgende nummer. Parkinsons bruisende seksleven zal jarenlang een bron van vermaak blijven in de kolommen.


Een kleine twee jaar later wil het blad, na een tip van een lezer, een berichtje plaatsen over het plezier dat hij heeft met zijn nieuwe secretaresse. Parkinson ruikt onraad en stapt ogenblikkelijk naar de rechter, die het blad uit de handel haalt. Meteen maakt de redactie een nieuwe editie zonder het gewraakte bericht met een cover waarop de politicus 'It's all right Maggie! I've stopped the buggers printing it', naar zijn bazin roept. De geoefende lezer weet precies wat hij 'mist'.


Dit is Private Eye ten voeten uit. Een combinatie van smeuïge onthullingen en plagerige kostschoolhumor kenmerkt het satirische blad dat eind deze maand zijn 50-jarige verjaardag viert. Elke twee weken kijken zeker 2,5 miljoen Engelsen met plezier - en politici met angst en beven - uit naar deze luis in de pels van de gevestigde orde. De eerste helft van het blad staat vol nieuwtjes over belangenverstrengeling, hypocriet gedrag en geheime agenda's van de machthebbers (inclusief de vierde macht), zakenlieden en opinieleiders, waarna ze in de tweede sectie - In the Back - worden geparodieerd of anderszins te kijk worden gezet. Politieke kleur speelt daarbij geen rol. Te midden van een gekleurd en partijdig medialandschap zien steeds meer Engelsen de Eye daarom als een baken van betrouwbaarheid en objectiviteit. Dat is ook de reden dat de oplage van het blad, tegen de trend in, stijgt.


Het is geen toeval dat de Eye er uitziet als een veredelde schoolkrant. Het blad is een voortzetting van The Salopian, een geestig krantje waarmee de vier oprichters hun ballingschap op de kostschool in Shrewsbury draaglijk proberen te maken. Eenmaal op Oxford richten ze Private Eye op, een avontuur dat past in een tijd waarin de autoriteiten hun gezag beginnen te verliezen. Opeens is daar een goedkoop gemaakt blad dat premier Alec Douglas Home op een plee afbeeldt.


Tot op de dag van vandaag vormen met name politici doelwit van de subversieve humor. Gedenkwaardig zijn de Prime Ministerial Parodies waarvan de fictieve 'Dear Bill'-brieven van Denis Thatcher aan zijn beste vriend Bill Deedes, een befaamde journalist, het voorlopige hoogepunt vormen. De laatste jaren is Tony Blair jarenlang neergezet als hippe priester, Gordon Brown als communistische partijleider en David Cameron is nu een zelfingenomen hoofdonderwijzer.


De cover is het belangrijke uithangbord, met daarop doorgaans een foto uit de actualiteit met een gevatte opmerking in een stripballonnetje. Een geslaagde voorkant levert al snel 20 duizend extra 'losse' lezers op, ondervindt ook Mick Jagger. De latere zanger van de Rolling Stones is in zijn studentenjaren namelijk één van de verkopers van het blad. Het bedenken van de grappen gebeurt in teamverband. In de eerste vijftien jaar zijn de leden van Monty Python's Flying Circus er voor verantwoordelijk. Ook cartoons gaan een prominente rol vervullen. De lat ligt erg hoog, hetgeen de reden zal zijn dat het blad de misschien wel schokkende, maar zeker niet grappige Mohammed-cartoons aan zich voorbij laat gaan.


Dat het blad de studentikoze humor van de Swinging Sixties overstijgt, heeft te maken met Richard Ingrams, die het hoofdredacteurschap in 1963 overneemt van zijn vriend en medeoprichter Christopher Booker. Ingrams, die tot 1986 aan het roer zal blijven, voegt onderzoeksjournalistiek toe: iets meer Canard Enchaîné, iets minder Propria Cures. Dit is nog steeds de formule. Elk onderdeel van de samenleving wordt kritisch belicht in rubrieken als Signal Failures (over de spoorwegen), Rotten Boroughs (plaatselijke politiek), Nooks & Corners (architectuur, ooit verzorgd door John Betjeman) en Street of Shame (de pers). De saaie Londense wijk Neasden verwerft dankzij de Eye landelijke bekendheid als symbool voor middelmatigheid.


De kolommen zijn broedplaatsen voor onthullingen en schandalen, waarbij het zeker niet alleen om seks draait. Zo publiceert het blad als eerste de namen van de Kray-broers die in de jaren zestig de onderwereld regeren, onthult dat Anthony Blunt 'de Vierde Cambridge-spion' is en haalt de waarheid boven water bij de mond- en klauwzeer-uitbraak. Andere kranten, bang voor dagvaardingen, hobbelen doorgaans traag achter de feiten uit de Private Eye aan. Daarna schrijft 'Lord Gnome', zoals de Eye-hoofdredacteur zichzelf van oudsher noemt, een triomfantelijk berichtje onder de kop 'Eye told you so'.


Voornaamste nieuwsbronnen zijn de lezers zelf. Dagelijks komen bij de redactie tips binnen, vaak vanuit bedrijven, overheidsinstellingen of van collega-journalisten die balen wanneer hun chef te bang is een bepaald stuk te publiceren. De vaste redacteuren van de Eye gebruiken pseudoniemen ('Phil Space', 'Remote Controller', 'R.U. Ready'), terwijl de meeste berichten helemaal niet zijn ondertekend. Zo is de redactie collectief verantwoordelijk voor de inhoud. Het gezicht van de Eye is de hoofdredacteur Ian Hislop, die Ingrams in 1986 opvolgde en dit jaar zijn gouden jubileum viert. Hislop, vast panellid in Have I Got News For You, is tevens de meeste aangeklaagde man van Engeland.


Om het blad monddood of helemaal dood te maken, maken leden van de gevestigde orde dankbaar gebruik van de strenge smaadwetgeving. De grootste vijand is de lichtgeraakte en corrupte persbaron Robert Maxwell, die de Eye tientallen keren aanklaagt en tonnen schadevergoeding int, met dank aan rechters die eveneens tot het geplaagde establishment behoren. De niet minder omstreden miljonair James Goldsmith probeert de redactie van de Eye in de gevangenis te krijgen door elk redactielid afzonderlijk te vervolgen voor 'criminal libel', een juridisch middel dat sinds het Oscar Wilde-proces niet meer is gebruikt.


Opvallend genoeg krijgt de rabiaat-rechtse Goldsmith een titel van de toenmalige socialistische premier Harold Wilson. Waarschijnlijk dankzij de fictieve dagboeken van diens vrouw Mary die de Eye jarenlang publiceert. Grote winnaars zijn, zoals wel vaker, de advocaten, met name smaadspecialist Peter Carter-Ruck, in het blad consequent aangeduid als 'Carter-Fuck'. Na zijn pensionering vragen kantoorgenoten aan de Eye of het uit mededogen wil afzien van deze beledigende woordspeling. Hierop stapt de redactie over op Farter-Fuck.


Bij het betalen van schadevergoedingen en advocatenrekeningen krijgt de Eye regelmatig hulp van haar lezers en sympathisanten. Deze traditie begint halverwege jaren zestig als Lord Russell het blad succesvol aanklaagt. Om geld bijeen te krijgen, houdt men onder meer een veiling, waarbij David Hockney enkele schilderijen cadeau doet. Een paar jaar later komt het blad in de problemen als Auberon Waugh beweert dat de journaliste Nora Beloff met elke minister van Wilsons kabinet naar bed is geweest. Het blad roept hierop een 'Balls Off'-fonds in het leven. Bij ernstig financieel ontij halveren redacteuren hun salaris.


Bij geen enkel blad is de relatie tussen de redactie en lezers zo sterk als bij Private Eye. Het gevoel dat de Eye een huisvriend is, komt ook doordat redacteuren eeuwig aanblijven. De 74-jarige Booker bedenkt nog steeds grappen, de financiële verslaggever schrijft al 42 jaar gedetailleerd over fraude in de City en mede-oprichter Tony Rushton verzorgt, als hij nuchter is, de society-rubriek Lunchtime O'Booze. De redacteuren van de Eye bevinden zich liever in Soho dan in Westminster. Het blad heeft geen persaccreditatie voor The Houses of Parliament, wat niet wegneemt dat de parlementaire rubriek HP Sauce sappig nieuws bevat.


In een halve eeuw haalt de Eye slechts één keer de toorn van het volk op zich. Na de dood van Prinses Diana schrijft men spottend over de hypocrisie van zowel de pers ('The Mourning Papers') als van de rouwende bevolking. De redactie plaatst onder meer een speciale aanbieding voor een kaars, compleet met haardroger van het merk 'Wind', voor slechts 799,99 pond. Sommige winkels en kiosken weigeren het blad te verkopen, en als enige medium lijdt de Eye in die weken verlies. Later, nadat de hype is gaan liggen, krijgt het blad met terugwerkende kracht waardering voor haar tegendraadse houding. Eye told you so.


Private Eye: The First 50 Years, an A-Z, Adam MacQueen. Private Eye Productions, 2011. 312 blz.

Vanaf 18 oktober tot 8 januari is in het Londense Victoria & Albert Museum d tentoonstelling Private Eye: The First 50 Years te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden