Betrokkenen zijn er 'klaar' mee, maar 'klaar' is de Bijlmerramp nooit

25 jaar geleden stortte een vrachttoestel van het Israëlische El Al neer op twee flats in de Amsterdamse Bijlmer. Nog altijd zijn veel vragen onbeantwoord.

Een luchtfoto van de flats Klein-Kruitberg en Groeneveen nadat een vrachttoestel daar op 4 oktober 1992 was neergestort.

Naar het aantal slachtoffers gemeten is het de grootste vliegramp in Nederland: vandaag is het 25 jaar geleden dat een vrachttoestel van het Israëlische El Al neerstortte op de flats Klein-Kruitberg en Groeneveen in de Amsterdamse Bijlmer. Veel betrokkenen zijn er helemaal 'klaar' mee, maar 'klaar' is de Bijlmerramp nooit.

Officieel kostte de Bijlmerramp 43 levens: 39 bewoners en vier inzittenden van het toestel. De Boeing 747 van El Al stortte om 18.36 uur op 4 oktober 1992 neer in een gebied waar ook niet-geregistreerde mensen woonden. Alleen al die omstandigheid maakt dat nu nog wordt gespeculeerd over de waarde van het officiële dodental.

De Bijlmerramp is altijd onderwerp geweest van een niet te stuiten geruchtenstroom. Het feit dat de cockpitvoicerecorder van het toestel nooit is gevonden en het feit dat onduidelijkheid is blijven bestaan over de lading van het toestel droeg daar in belangrijke mate toe bij. Steeds weer doken nieuwe versies van vrachtbrieven op waardoor 'de waarheid' voor velen steeds verder uit zicht raakte.

Wijkbewoners, daags na de ramp in de Bijlmer. Beeld Guus Dubbelman

Argwaan

De snelle aanwezigheid van (vermeend mysterieuze) 'mannen in witte pakken' op de rampplek is wellicht hét symbool van al die onzekerheid. Ook nu nog, 25 jaar na dato. Een parlementaire enquête in 1998 over de toedracht en afwikkeling van de ramp nam de onrust en argwaan bij velen niet weg.

Die enquête was overigens niet betekenisloos. Veel overheidsinstanties kregen kritiek te verduren. Zo werd het onderzoek door de rijksrecherche naar de 'mannen in witte pakken' als 'onzorgvuldig' getypeerd. De Raad voor de Luchtvaart, toen de aangewezen instantie om de toedracht te onderzoeken, kreeg het verwijt 'onvolledig' en 'oppervlakkig' werk te hebben afgeleverd. Mede naar aanleiding van deze kritiek heeft die raad later plaats moeten maken voor de Onderzoeksraad voor Veiligheid.

Maar ook na de enquête bleven de vragen. Waarom hadden de Nederlandse autoriteiten geen zicht op de lading? Hadden de Israëliërs veel te verbergen? En weten de Amerikanen van de hoed en de rand?

Tentoonstelling

Voor wie op een of andere manier betrokken is geweest bij de Bijlmerramp en geen genoeg krijgt van speculeren is een bezoek aan een tentoonstelling in de OBA op het Amsterdamse Bijlmerplein de moeite waard. Daar heeft Imagine IC, een organisatie die zich met erfgoed bezighoudt, de bescheiden expositie Herdenken op gevoel ingericht.

Er zijn privéspullen tentoongesteld die teruggaan naar de dag van de ramp en de dagen daarna, maar in de ruimte is ook een in bruikleen gegeven stuk van het Nationaal Archief in te zien: de notulen van de ministerraad vijf dagen later waarin het gaat over de Bijlmerramp.

Daarin is onder meer te lezen hoe minister Hirsch Ballin de collegae informeert dat er 'tot nu toe 50 slachtoffers zijn geborgen'. Het officiële dodental is als gezegd 43. De meeste tijd van het kabinetsberaad gaat op aan twee kwesties: wie representeert het kabinet tijdens de herdenking in de RAI precies een week na de ramp? En vooral: moet de vlag op die dag, ook nog eens een zondag, wel halfstok hangen?

Met de blik van nu en in de wetenschap dat sinds 1992 openbaar rouwbeklag met officiële staatsbemoeienis bijna een instituut is geworden, doen de kabinetsnotulen voor velen weer vragen oprijzen. Wie vandaag zelf nog eens wil stilstaan bij de ramp kan vanaf half zeven 's avonds terecht op de onheilsplaats, waar de 25ste herdenking plaatsvindt.

In een eerdere versie van dit artikel werd de Bijlmer aangeduid als 'nu Zuidoost'. Dat is onjuist. 'Zuidoost' is een stadsdeel bestaande uit onder meer de gebieden Bijlmermeer, Gaasperdam en de woonplaats Driemond.


'Ik ging meteen handelen. Dat zit in mijn systeem'

Buurtbewoner Karin Moor zat te kaarten toen het gebeurde. Ze richtte die avond nog een opvang in.

Karin Moor, toen een 33-jarige jeugdwerker, woonachtig en werkzaam in een flat pal tegenover de twee waarop het El Alvliegtuig neerstortte, was die avond aan het kaarten. De inslag van het vliegtuig ervoer ze als 'een enorme suis'. Daarna zag ze een '100 tot 120meter hoge oranje bol'. Enkele minuten later was ze ter plaatse.

Nu, nog steeds woonachtig in het gebied van de vliegramp en werkzaam in de maatschappelijke dienstverlening in Amsterdam-Zuidoost, zegt Moor dat andere ooggetuigen van toen weer 'heel andere dingen' hebben gezien. Die niet overeenkomen met bijvoorbeeld haar ervaringen. Ieder zijn of haar waarheid, vindt Karin Moor. 'Als je er maar niet in blijft hangen. Als je maar niet denkt dat jouw herinnering meer waard is of dé waarheid is.'

Karin Moor. Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant

Dit zag ze onder meer toen ze dicht bij het inferno was: kinderen die van het ene naar het andere balkon werden over getild. Een man die van tweehoog naar beneden sprong. 'Gabriël, een Ghanees. Ik kwam hem met een gebroken elleboog in de opvang tegen.' Een moeder die schreeuwend de trappen van een van de brandende flats afrende en wist dat de dag des oordeels was aangebroken. 'Ze rende de trap weer op. Ze was haar sigaretten vergeten.'

Karin Moor, die veel bewoners van de getroffen flats kende, richtte nog diezelfde avond een opvang in 'omdat iedereen iedereen zocht'. Ze hing twee grote witte vellen papier op waarop mensen konden invullen: 'Ik ben die en die' dan wel 'ik zoek die en die'. 's Nachts om een uur of drie, vier viel ze in slaap. De volgende ochtend dacht ze dat ze een nachtmerrie had gehad. Het nieuws op de wekkerradio bracht haar terug in de realiteit.

Nu, 25 jaar later, zegt ze dat ze zeker weet dat ze herinneringen van anderen heeft 'overgenomen'. Dat hoort kennelijk bij het meemaken van het onvoorstelbare. 'Niemand had er ervaring mee. Een vliegtuig dat zich in flats boort. Ik ging meteen handelen. Dat zit in mijn systeem.'

Ze heeft spullen afgestaan voor de minitentoonstelling Herdenken op gevoel, die nu in de OBA op het Bijlmerplein is te zien. Spullen van toen. Velen hebben dat niet gedaan, velen willen nergens meer aan herinnerd worden. Zelf heeft Karin Moor ook nooit meer in haar dagboek van toen gekeken, dat ze wegstopte in een kistje. 'Nu heb ik veel herbeleving. Ik weet niet of ik daar zo blij mee moet zijn.'

Behalve het kistje heeft Karin Moor ook een sleutelhanger met een 'diamant' afgestaan die ze twee weken na de ramp tijdens een strandwandeling met kinderen uit het rampgebied kreeg van een dakloos geworden kind. Die gaat straks, na het stilstaan bij 25 jaar Bijlmerramp, weer terug. 'Ik heb hem altijd bij me.'


'Bij latere rampen kregen mensen zóveel aandacht'

Als 11-jarige beleefde Pamela Liasu de ramp. Zij had geluk, een klasgenootje overleefde het niet.

Pamela Liasu, toen 11 jaar, woonde om de hoek van de flat Groeneveen, die door het El Al-vliegtuig werd getroffen. In haar flat voelde ze die avond 'trillingen'. Die waren zo hevig dat haar broers ophielden met kijken naar Studio Sport. Haar moeder, verpleegster en nog steeds woonachtig in dezelfde flat, rende na de eerste aanblik naar buiten om te gaan helpen, 'op twee verschillende slippers'.

Pamela Liasu. Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant

Nu, zelf moeder, en 25 jaar na de ramp, zegt trambestuurder Pamela Liasu dat ze zich niets meer herinnert van haar 12de verjaardag, twee dagen na de ramp. Wel heeft ze nog op haar netvlies staan hoe ze die week werd uitgelachen door andere kinderen. Ze was geïnterviewd door een plaatselijke zender, samen met haar beste vriendinnetje Bernice, en had gezegd dat ze dacht 'dat het oorlog was'.

Pamela zou die avond samen met Bernice in een van de getroffen flats zijn. Daar woonden drie Ghanese vriendinnetjes van Bernice. Ama, Mabel en Jacintha. 'Bernice en ik gingen iedere zondag zwemmen. Van mijn moeder moest ik eerst naar huis komen om de natte kleren thuis te brengen.' Voor Surinaamse kinderen is moeders wil wet, blikt ze nu terug. 'Gelukkig wel.'

Want zo kun je ook op die 4 oktober 1992 terugkijken. 'Ik voel me overlevende. Dat is een positief gevoel.' Anderen hebben het slechter getroffen. Velen hebben blijvende littekens. Zijn er nog dagelijks mee bezig, worstelen met verhalen. Zelf vertelt ze dit verhaal op neutrale toon: 'We waren op school, een paar dagen na de ramp, en het laatje van het tafeltje van Suzy stond open. Bizar.' Suzy overleefde de ramp niet.

Ze zou liegen als ze zegt dat ze nog veel met de ramp bezig is. Er zijn dingen veranderd, dat wel. Haar moeder woont nog steeds in de G-buurt en als Pamela daar op bezoek is, mijdt ze altijd de rampplek. Pas in 2001 durfde ze in het vliegtuig te stappen. Voorheen was het altijd met de bus of trein naar Europese bestemmingen, nu maakt ze graag verre reizen. 'Bij de landing let ik altijd goed op.'

Vreemd, vindt ze nu, dat ze nooit slachtofferhulp heeft gehad. 'Later, bij die vliegramp in Portugal, kregen de mensen zóveel aandacht.' Voor zichzelf ziet ze de ramp niet als een 'probleem'. Maar helemaal wegstoppen is nooit goed, vindt Pamela. Ze is om heel andere redenen in gesprek geweest met een psycholoog. 'Dan praat je hier ook over. Gelukkig wel.'

Pamela Liasu woont nu weer in een flat, in Amstelveen, weer op de vierde etage. 'En nog dichter bij Schiphol ook!' Haar 18-jarige dochter werkt op Schiphol. Van de dagen na de ramp weet ze niet veel meer, zegt ze. 'Ik was een kind. Misschien heb ik veel verdrongen.' Op de muur in haar flat in Amstelveen hangt een bordje met de tekst: 'Home is where our story begins.'

Bekijk hier de beelden die fotograaf Guus Dubbelman rond de tijd van de Bijlmerramp maakte

Guus Dubbelman, fotograaf van de Volkskrant ten tijde van de Bijlmerramp 1992, kan zich de ramp en de nasleep ervan nog goed herinneren. 'Te bizar voor woorden. Wat een gruwelijk lot trof die mensen daar. Veel slachtoffers zijn gewoon weggevaagd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden