'Betoog achter het beton is cruciaal voor prestigeobject'

De drang om hun stad 'op de kaart te zetten' met een architectonisch hoogstandje leidt soms tot tunnelvisie bij bestuurders. En dus tot ongelukken, betoogt Wouter Jan Verheul in zijn proefschrift.

De Erasmusbrug verdrong in de jaren negentig de Euromast als hét icoon van Rotterdam. Het mocht wat kosten, iedereen was trots op 'de Zwaan'. Het stadsbestuur had de smaak te pakken, maar tien jaar later sneuvelde het plan voor een nieuw Centraal Station in de vorm van champagneglazen. Dit keer hadden de tegenstanders het laatste woord: 'Rotterdammers houden helemaal niet van champagne.'


Bestuurders zetten hun stad graag op de kaart met beeldbepalende projecten. Bewoners zijn trots, bezoekers maken foto's, bedrijven vestigen zich in de buurt. Een spectaculair operagebouw, een opvallende brug, een nóg hogere wolkenkrabber: nooit komen ze er zonder slag of stoot. 'Achter de façades is altijd een strijd gevoerd over de vorm, de kosten en de plek', zegt bestuurskundige Wouter Jan Verheul. 'Maar de strijd is fundamenteler: wat zegt het over de identiteit van een stad?'


Op 5 december promoveert Verheul aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op zijn onderzoek naar stedelijke iconen. Hij keek naar geslaagde en mislukte prestigeobjecten in onder meer Almere (het nieuwe stadshart, het nooit voltooide 'middeleeuwse' kasteel, woontorens 'de Rooie Donders'), Enschede (het Muziekkwartier, Miracle Planet alias 'de Efteling van het Oosten', de nieuwe wijk Roombeek) en Eindhoven (de High Tech Campus, het 18 Septemberplein, de Blob).


In Eindhoven leidde de Blob (2009) tot een hevige controverse. Het futuristische winkelcentrum met bijnamen als de Snottebel, de Barbapapa en de Waterdruppel, staat pal voor de markante, zevenhoekige Lichttoren van Philips. Tot aan de rechter werd gevochten over de locatie. 'Het ging vooral over identiteit: is Eindhoven een hippe designstad, of de stad van industrieel erfgoed?'


De meningen bleven verdeeld. Daarom is 'het betoog achter het beton' zo cruciaal, aldus Verheul. 'Het gaat niet zozeer om het stapelen van stenen, maar om het bouwen van een verhaal. De wethouder moet meer tekst hebben dan : we willen de stad op de kaart zetten'. Je kunt een duur project wel met de hakken over de sloot krijgen in de gemeenteraad, maar staat je verhaal nog steeds bij de eerste barsten in het beton?'


De Erasmusbrug had wel een goed verhaal. 'Het werd de fysieke én mentale ontsluiting voor een achtergesteld stadsdeel. Het leidde tot de ontwikkeling van de Kop van Zuid.' Maar voor de nieuwe Kuip in Rotterdam wordt de argumentatie steeds verder opgerekt.


'Eerst ging het over een nieuw stadion voor Feyenoord, toen over een betere locatie voor concerten omdat Madonna en Lady Gaga liever naar het Gelredome gaan. Nu gaat het ook om de impuls die het stadion kan geven aan de stadswijk.'


Pikant is in dat verband het Olympisch Stadion van Montreal (1976), dat 1028 procent duurder werd dan gepland en al jaren leeg staat. 'Het moest en zou er komen, ook omdat het mensen tot sporten zou aanmoedigen. Maar om het af te betalen, gingen in Canada zelfs de accijnzen op tabak omhoog.'


Uit internationaal onderzoek bleek dat er structureel wordt gelogen over de kosten van iconen en de risico's worden gebagatelliseerd. De Millennium Dome (Londen, 2000) werd 185 procent duurder dan begroot, De Stopera (Amsterdam, 1988) 170 procent, het Opera House (Sydney, 1973) 1457 procent. 'Bestuurders kunnen een enorme scoringsdrift hebben en aan tunnelvisie lijden.'


Is dat een reden om in magere jaren geen prestigeobjecten te bouwen? Zie de felle discussie in Den Haag over het Spuiforum: het nieuwe icoon voor het Residentie Orkest, het Nederlands Danstheater en het conservatorium zou ten koste gaan van wijkbibliotheken en buurthuizen.


'Deze projecten liggen niet stil in de crisis en dat hoeft ook niet. Als de bomen tot in de hemel groeien, is het kritisch vermogen misschien minder. Je zou kunnen zeggen dat het nu juist een zegen is dat de afwegingen grondiger zijn. Een stadsbestuur moet volhardend zijn, maar niet doof worden voor kritische geluiden.'


Een geslaagd project realiseren is hoe dan ook een kunst. Het spookbeeld is een 'ufo', een 'autistisch kolos', losgezongen van zijn omgeving. 'Een icoon moet enerzijds verweven zijn met de bestaande identiteit. Anderzijds moet het de stad in beweging brengen. Dat is de architectuur van de verankerde vernieuwing.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden