Beter wordt het niet

Wij beleven de maatschappij van het minder, zegt socioloog Ulrich Beck. 'We zijn gewend aan het permanent beter, hoger, meer....

Ulrich Beck is vermoedelijk de meest invloedrijke Europese socioloog van het moment. Met het woord 'risicomaatschappij' muntte hij een begrip dat ook in het politieke en dagelijkse spraakgebruik veelvuldig terugkeert. Zijn hoofdwerk Risikogesellschaft dateert van 1986; de stelling luidt kortweg dat de breuklijnen in de samenleving niet langer langs klassenof standentegenstellingen lopen. Tegelijk zijn de potenti risico's die we allemaal lopen, varind van milieurampen tot terrorisme, enorm toegenomen. Risico's houden zich niet aan nationale grenzen. Grensoverschrijdende problemen vereisen dan ook grensoverschrijdende 'kosmopolitische', zegt Beck oplossingen. Ook de moord op Theo van Gogh moet volgens Beck door een internationale bril worden bezien.

Wat is daar nieuw aan? 'Tot nu toe is altijd alles vanuit een nationaal perspectief beoordeeld. We kijken naar de dader vanuit een Nederlands raamwerk. Hij heeft hier op school gezeten. Kreeg een goede opvoeding. Met het internet, de oorlog in Irak, is die nationale blik niet meer mogelijk. Het is verkeerd om te denken dat dit primair een Nederlandse zaak is. Je kunt ook niet staande houden dat het de Nederlandse tolerantie zou zijn die tot deze moord heeft geleid.

'Natuurlijk zal de dader in Nederland berecht worden, en dat hoort zo. Maar ook het rechtssysteem is problematisch geworden. Je hebt de mensenrechten die internationaal zijn, en het nationale recht. Die twee lopen dwars door elkaar. De wereld is interdependent geworden. Terrorisme is een transnationaal fenomeen, net als het risico van klimaatverandering, of BSE.'

Wat moeten we hiermee in de confrontatie met de politieke islam? 'We moeten om te beginnen de goede vragen stellen. Als je de vraag stelt: is de islam in overeenstemming te brengen met een vrije samenleving, krijg je het verkeerde antwoord. Je moet specifieker zijn, niet 'de' islam tegenover 'de' Europese traditie plaatsen. Ook dat idee komt voort uit het idee van nationale, vastliggende identiteiten. Je bent oslim, uropeaan. Maar zo ligt het niet. Jullie volksvertegenwoordigster Ayaan Hirsi Ali is daarvan zelf de weerlegging. Als je de vraag stelt, horen ze erbij of niet? Dan glij je af naar Huntington's clash of civilisations.

'Ik weet niet of dat hier ook zo gaat, maar als je in Duitsland op een partijtje een zwarte tegenkomt die perfect Bayerisch spreekt, dan krijgt hij de vraag: waar kom je vandaan? Als hij dan antwoordt, uit Mn, dan vragen ze, ja maar, waar kom je echt vandaan? Uit Mn! Ja, maar je moeder, waar komt die vandaan? Ook uit Mn! En je vader? Die is geboren in Afrika. Oooooo, zeggen ze dan: je komt dus uit Afrika. Dan is het wereldbeeld weer in orde. Men wil een container waarin iemand thuishoort. De werkelijkheid is anders. Paspoort, taal, uiterlijk en territorium vallen steeds minder samen.'

Wat doen we in zo'n transnationale wereld met mensen die zeggen: jullie rechtsstaat is de onze niet? 'Dat is het kernprobleem. Verschillende culturen brengen hun eigen rechtsopvattingen mee. Polygamie, om maar wat te noemen. Dat vinden wij niet goed en moeten wij ook niet goedvinden. Tegelijk moet je voorzichtig zijn. In Nederland kun je tegenwoordig alle opvattingen en tegenstellingen ter wereld tegenkomen. Op grond daarvan kun je zeggen: tolerantie moet grenzen stellen en zich de vijanden van de tolerantie van het lijf houden. Punt. Maar ook dat is te eenvoudig. Je moet praktisch en geividualiseerd kijken. Niet 'de' moslims, maar bepaalde groepen jongeren zijn gevoelig voor recrutering voor de jihad. Het is ook een illusie te denken dat je 'de ander' uit het beeld kunt laten verdwijnen, dat je hem kunt wegsturen. Dat is een illusie. De ander is er voor altijd. Concreet betekent dat voor Nederland: de menging, het kosmopolitisme, de moslims zijn een deel van het leven geworden.'

Dat kosmopolitisme is wel een gevolg van politieke beslissingen. 'Deels. We weten dat onze grote steden allang niet meer kunnen functioneren zonder illegale immigranten bijvoorbeeld bij schoonmaakbedrijven. Er is nog een heel ander, onvrijwillig en ongewild kosmopolitisme in het verdwijnen van arbeidsplaatsen naar het buitenland. We willen niet zien dat bedrijven hun diensten met een muisklik uit verre landen betrekken. De grenzen zijn weg, je kunt niet doen alsof dat niet zo is.'

Stevenen we af op een conflictueuze toekomst? 'Er is geen reden tot misplaatst optimisme. Dat is een misverstand dat hoort bij de optimistische geschiedenis van het begrip kosmopolitisme. Zo bedoel ik het niet. Het echte kosmopolitisme heeft een roerige geschiedenis, van kolonialisme tot slavernij. Nu zijn er vluchtelingen. Vroeger stond het begrip kosmopolitisme voor idealisme, en nationalisme voor de realiteit. Die posities zijn radicaal omgedraaid. Het nationale perspectief is een ideologie, een wens. De kosmopolitische blik is de werkelijkheid geworden. Daar volgt niet uit dat iedereen daar blij mee is. Integendeel, het toenemende kosmopolitisme brengt zijn eigen tegendeel voort, namelijk het opwerpen van grenzen.

'In de kosmopolitische opvatting is de ander gelijk, en tegelijk anders. Kosmopolitisme onderscheidt zich van twee andere posities. De ene stelt de bijzonderheid van de ander centraal. Dat kan multiculturalisme zijn, maar ook racisme. Daartegenover staat het universalisme. Alle mensen zijn gelijk. Beide posities hebben grote schaduwzijden. Ja, ook het universalisme, dat abstraheert van bijzonderheden. Het komt erop neer dat de ware zwarte geen zwarte is, of de ware jood geen jood. Ook dat is een voorbeeld van dominant westers denken.' Hoe verklaart u het diepe gevoel van malaise? 'Het sentiment is: ik begrijp de wereld niet meer. De wereld stort in, schreef Hebbel in een 19de eeuws theaterstuk ten tijde van de industri revolutie. Die Welt bricht zusammen. Dat is het gevoel. Onze begrippen werken niet meer, de politieke instrumenten kloppen niet meer. Misschien in Duitsland nog meer dan hier, omdat wij jarenlang gefixeerd waren op de vereniging, terwijl jullie je al op de globalisering orieerden.

'Wij zijn almaar bezig onze kleinduitse problemen met kleinduitse oplossingen te lijf te gaan. Of je het nu hebt over sociale zekerheid, pensioenen of belastingen, of het inleveren van een vrije dag om arbeidsplaatsen te redden voor mij is het allemaal Realsatire. Feitelijk is sprake van een opleving van neonationalisme. Dat is contraproductief. Neem Opel. Duizenden banen vallen weg, geschoktheid alom. Politici kunnen niks doen, arbeiders willen staken. Staken! Dat is een greep in de mottenballen. Men voltrekt zelf het vonnis van de multinationals. Antwoorden worden zo citaten van vroeger, tragikomische echo's van het verleden.'

Erg vrolijk bent u niet over de toekomst. 'Nee. Wij beleven de maatschappij van het minder. We zijn gewend aan het permanent beter, hoger, meer. De kinderen zouden het nog beter krijgen dan wij, nog meer kansen. En nu moeten we eraan wennen dat dat niet langer het geval zal zijn. De oude dromen gaan niet meer op. Dat komt hier in Europa hard aan. Harder dan in Amerika of Polen, waar altijd grote ongeljkheid heeft geheerst. Dan krijg je die terugslag niet. Daar blijft de oude optimistische droom functioneren. Onze consensus werkt zolang de koek groeit. Als de spoeling dunner wordt, dan zie je dat de politieke veto's worden gemobiliseerd.

'De politiek ontbreekt het volstrekt aan idee Het sentiment dat er weer volledige werkgelegenheid zal zijn als je een paar handels overhaalt. Dat leidt alleen maar tot nieuwe teleurstellingen. Het hoogtepunt van de welvaart is bereikt, en de droom breekt in stukken.' U bepleit tegen die ideeoze politiek de directe actie van de consument. 'Eerst hadden we het over het eind van de politiek. Nu over het einde van de nationale politiek. Maar het gepraat over arbeidsplaatsen gaat gewoon door. Laten we een voorbeeld nemen aan de multinationals. Hun winst is heel mobiel, niet nationaal. De politiek moet leren van die bedrijven hoe je transnationaal ageert. Staten hebben daar beperkte mogelijkheden, dat geldt niet voor sociale bewegingen.

'Voor de consument kan elke koopdaad een politieke daad zijn. Consumenten kan men niet ontslaan. Ze kunnen wel veel macht uitoefenen. Betaalt die multinational zijn belasting wel netjes? Houdt hij zich aan de mensenrechten? Zo kan een tegenmacht ontstaan, als alternatief voor de fantasieloze experts die ons nu regeren.'

Dat klinkt mooi, maar het volk kan ook moskeein brand steken als de ideeoze politiek minder bevalt. 'Dat is waar, maar ik ben niet zo pessimistisch. De klassieke politiek komt altijd met dat soort argumenten. Het volk kan zijn macht misbruiken. Waarom geen referendum in heel Europa over de EUgrondwet? Waarom moeten eerst de staatshoofden besluiten, dan de parlementen en dan nog hier en daar een nationaal referendum? Uit pure angst dat burgers tegenstemmen. Dat risico moet je nemen. Europa is tot dusver een project van louter technocraten, van experts geweest.'

De lakmoesproef is Turkije. U weet dat als het aan de burgers ligt, Turkije buiten de EU zal blijven. 'Moeilijk voorbeeld. Ook daar is het debat niet goed gevoerd. In Duitsland kijkt men met grote bange ogen naar Nederland. Vanwege Turkije. Met alle macht moet de deksel op het conflict daarover blijven. Maar ook hier kan alleen openheid een oplossing geven. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat we de Turken niet buitensluiten? Een islamitische burgerlijke maatschappij versterken, moslims helpen die voor tolerantie strijden? Daarvoor staat Turkije.

'We kunnen Turkije niet buitensluiten, dan krijg je precies de botsing van culturen die je niet wilt. Op de lange termijn valt niet staande te houden dat de Turken er niet bijhoren. Een van de aspecten van globalisering is dat oude ideeover binnen en buiten niet meer opgaan. Turkije bevindt zich feitelijk allang in Europa, en het liberale Turkije ontwikkelt zich zo omdat Europa allang in Turkije is doorgedrongen. Ze veranderen daar wetten, de discriminatie van de vrouw wordt verboden. Ja, daarover moeten we debatteren en we moeten erover stemmen. Ik hoop dat intellectueel Europa zich zal inzetten.'

Waarom Oekra er niet ook bij? 'Ik ga nog verder: Rusland! Of Noord-Afrika! En de Palestijnen en Israook. Dat soort ideebevindt zich nog achter de horizon. Maar je kunt Europa ook zien als een project dat zijn integratieproblemen door expansie heeft opgelost. De grenzen zijn steeds naar buiten verlegd, veiligheidsproblemen steeds door integratie opgelost. Europa is een modern consensus-imperium, ze willen er allemaal bij, vluchtelingen en staten. Dat schept mogelijkheden. Zo zou je ook een bijdrage kunnen leveren aan het vredesproces in het Midden-Oosten. Wij zouden nu tegen Israen de Palestijnen moeten zeggen: als jullie jezelf gedragen, dan ben je over vijftig jaar welkom.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden