Beter voorbereid dan ooit: zo wil GroenLinks nu eens zonder tumult de macht bereiken

De vraag komt onvermijdelijk op GroenLinks af, als grootste winnaar van de verkiezingen: kan de partij regeren? Het wordt een politieke ontmaagding, maar team-Klaver is voorbereid.

Fractievoorzitter Jesse Klaver bedankt zijn vrouw tijdens de verkiezingsavond van GroenLinks in De Melkweg na de Tweede Kamerverkiezingen.Beeld anp

'Gedoe komt er sowieso', zegt een ervaringsdeskundige uit de top van GroenLinks. Het gaat over de mogelijkheid dat GroenLinks bij de kabinetsformatie betrokken wordt. De partij heeft een naam hoog te houden als het gaat om intern rumoer wanneer de macht in beeld komt. Maar als grootste winnaar is het GroenLinks van Jesse Klaver nu onvermijdelijk in beeld om mee te praten. Durft Groenlinks het aan de steun te leveren die VVD, CDA en D66 nog nodig hebben?

Jarenlang was GroenLinks een getuigenispartij: gelijk hebben was belangrijker dan gelijk krijgen. Maar al sinds het begin van deze eeuw, toen onder Paul Rosenmöller de eerste echte doorbraak gloorde, droomt de partij van een plek in de Trêveszaal. Voorzichtig werd ook al een paar keer aan de macht geroken, maar dat was meestal geen onverdeeld genoegen.

GroenLinks verleende de afgelopen jaren drie keer steun aan controversiële plannen van het kabinet. In 2012 ging het om de eerste verhoging van de AOW-leeftijd, zoals afgesproken in het Lenteakkoord. De senaatsfractie werd toen voor het blok gezet en gedwongen vóór te stemmen.

De steun voor de militaire missie naar Kunduz in Afghanistan spleet de Tweede Kamerfractie en de partij zelf, en leidde de diepe interne crisis van 2011 en 2012 in, met een een electoraal dieptepunt tot gevolg.

De steun voor het studieleenstelsel van Rutte II - door Klaver zelf geïnitieerd - stuitte op grote weerstand van de eigen jongerenbeweging Dwars, ook al stond het in het programma. Het is het beeld dat bij andere partijen op het netvlies staat.

(Tekst loopt door onder de video)

De partij heeft naam op te houden als het gaat om 'gedoe' zodra de macht in beeld komt. Maar als grootste winnaar komt Jesse Klaver nu toch onvermijdelijk in beeld.Beeld anp

Voortdurende discussie

Kan GroenLinks nu dan wel uitgroeien tot een betrouwbare potentiële regeringspartner? Natuurlijk, vindt de partijtop. Voortdurend gekonkel in de partij; dat is het noodlot, nee een karaktertrek van linkse partijen. Kijk naar de PvdA de afgelopen periode, met bijvoorbeeld de voortdurende veenbranden over het kinderpardon en het vluchtelingenbeleid. Maar kijk ook terug naar de existentiële worsteling van D66 tijdens Balkenende II over het asielbeleid van Rita Verdonk.

Rechtse partijen zijn veel laconieker. Als ze maar genoeg hun zin krijgen dan nemen ze de rest voor lief, tenzij het ze te gortig wordt. Dat overkwam zelfs de VVD met de inkomensafhankelijke zorgpremie na de formatie van Rutte II. Niets menselijks is GroenLinksers vreemd, willen ze maar zeggen.

Alles staat klaar - in theorie

In theorie staat bij GroenLinks alles klaar om in elk geval mee te formeren. Alle oudgedienden van betekenis - die in het verleden de macht nog aan zich voorbij zagen gaan - zijn aangeschoven om Klaver te adviseren: van Paul Rosenmöller, Kees Vendrik en Femke Halsema, tot partijstrategen Tom van der Lee, Bart Snels en de cijferfetisjist achter de schermen, Mathilde Streefkerk.

Er is een reeks overlegfora ingesteld om straks iedereen 'mee te nemen' bij besprekingen en mogelijke compromissen. Afdelingen in het land worden daarbij betrokken, en natuurlijk de fracties in de Senaat, de Tweede Kamer en het Europees Parlement. En er staan nieuwe 'meetups' op de rol om vrijwilligers te informeren en enthousiast te houden. 'De PvdA heeft dat de afgelopen jaren niet gedaan. Dat gaan wij anders doen', klinkt het in de partijtop.


Het echte werk

Maar het echte werk wordt straks in kleine kring gedaan. Jesse Klaver en de nummer twee op de lijst, Kathalijne Buitenweg, zullen bij de informateur langsgaan en eventuele onderhandelingen doen. Daarachter zit een ondersteunend team klaar. Dat heeft de paradigmawisseling voorbereid die zich vanaf vandaag voltrekt. Tot gisteren werden de tegenstellingen met andere partijen uitvergroot, nu gaat het om de overeenkomsten en mogelijke compromissen. Daarvoor zijn formatiedossiers aangelegd. Alle denkbare stukken zijn gebruikt - partijprogramma's, CPB-doorrekening en tabellen, de bezuinigingslijst van Financiën, de studiegroep begrotingsruimte en stapels rapporten.

Het wordt wel opletten geblazen, vooral in het begin van het proces. GroenLinks heeft daar slechte ervaringen mee. In 2006 was een derde partij nodig om CDA en PvdA aan een meerderheid te helpen. GroenLinks was een optie, maar de partij had een zetel verloren. Partijleider Halsema vond dat de ChristenUnie, die fors had gewonnen, het eerst mocht proberen. Als dat mislukt was, kon GroenLinks alsnog aanhaken. Halsema ging op vakantie om het even aan te kijken, en bij terugkomst zat de ChristenUnie op het pluche.

'Wij zijn geen machtspartij op zoek naar ideeën, wij zijn een ideeënpartij op zoek naar macht', zei Halsema graag. Maar de Wille zur Macht ontbrak. In 2010 praatte Halsema kort mee over de vorming van 'Paars-plus': VVD, PvdA, D66 en GroenLinks, tot de VVD uiteindelijk toch voor rechts koos met CDA en gedoogpartner PVV.

Terugkerend probleem tijdens gesprekken over mogelijke samenwerkingen met GroenLinks is dat de partij nog altijd een complete verbouwing van Nederland voorstaat - van belastingen, energie tot arbeidsmarkt. Dat is weliswaar een samenhangend pakket, maar bij kabinetsformaties gaat het om compromissen, elkaar wat gunnen. En veel partijen zien een dergelijke verbouwing niet zitten.

Toch wil GroenLinks, als het aanschuift bij de formatie, in ieder geval 'iets iconisch' binnenslepen. Natuurlijk moet de coalitie dan de klimaatdoelstellingen van 'Parijs' onderschrijven en de Klimaatwet overnemen. Maar dat is abstract. Nee, klinkt het in de partij: de kolencentrales en de gaskraan in Groningen moeten dicht. Dat is wel het minste. De energietransitie van fossiele naar duurzame energie moet tastbaar vorm krijgen.

Veel jongeren kozen enthousiast voor Jesse Klaver. Maar hoe betrokken zijn zij bij de partij?Beeld anp

Ook over de inkomensverdeling heeft GroenLinks concrete doelstellingen. De partij denkt dat de nieuwe gunstige economische vooruitzichten die het Centraal Planbureau volgende week naar verwachting publiceert, als smeerolie dienen. 'Geld is geen probleem', denkt de top.

Terugkijkend op de geschiedenis van formaties is economische nood doorgaans een betere bindfactor voor een coalitie. Samen problemen te lijf gaan is makkelijker dan samen rijkdom verdelen. Maar GroenLinks ziet dat anders: juist de welvaart biedt kansen voor vergroening. Het kan nu zonder dat het heel pijnlijk wordt in de portemonnees van de Nederlanders.

Hamvraag

Of de nu uitgebreide achterban met eventuele compromissen en een enkel iconisch GroenLinks-punt tevreden kan worden gesteld, is de hamvraag. Zeker als gesprekspartners ook iets 'iconisch' willen dat mogelijk haaks staat op vertrouwde GroenLinks-wensen. VVD en CDA voerden campagne met lastenverlichting. Van inkomensnivellering willen zij ook niets weten.

De ijzeren achterban, dat waren de 4 zetels van de afgelopen jaren. De rest, dat zijn nieuwkomers: veel jongeren die pas net zijn komen aanwaaien. Zij kozen enthousiast voor Jesse Klaver maar hoe betrokken zijn zij bij de partij? Het plaatst GroenLinks voor een existentieel dilemma: zijn we kiezerspartij, waar de leiding de koers uitzet gericht op zoveel mogelijk stemmen, of is GroenLinks nog altijd de ledenpartij waar de leden inderdaad de dienst uitmaken?

Nu oogt GroenLinks als een kiezerspartij, maar uiteindelijk zijn de leden op een congres de baas. Zo lang het goed gaat bij verkiezingen, vinden de leden alles best. Maar dat kan op slag veranderen als GroenLinks in hun ogen bij een formatie te weinig binnenhaalt, of juist teveel inlevert. De echte politieke ontmaagding van Jesse Klaver gaat nu pas beginnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden