Analyse Politieverhoor

Beter politieverhoor, einde valse bekentenis?

De Arnhemse villamoord is mogelijk ‘opgelost’ met afgedwongen, valse verklaringen. Zou dit nu ook nog kunnen voorkomen?

Portret van Nevzet Altay, mogelijk zat hij acht jaar onterecht vast voor een roofmoord uit 1998. Beeld Jiri Büller

De rechercheurs sloegen op tafel, schreeuwden, logen, dreigden vingers af te hakken en compositietekeningen aan te passen en voedden verdachten met daderinformatie. De politie heeft de grenzen van het fatsoen ruimschoots overschreden in de zaak van de Arnhemse Villamoord (1998), oordeelt de adviescommissie Acas van de Hoge Raad. Is het politieverhoor sindsdien verbeterd?

Deze vraag zou eigenlijk moeten worden beantwoord door de Politieacademie, waar agenten worden opgeleid. Maar de academie wil niet aan dit artikel meewerken. ‘Het geeft geen pas om op dit moment iets te zeggen over politieverhoren en wat er is verbeterd’, zegt woordvoerder Pieter Beljon. Reden is dat de Volkskrant schreef dat een van de docenten verhoortechniek van de politieacademie een rechercheur is over wie de Acas stelt dat die in de Arnhemse Villamoordzaak grenzen heeft overschreden.

Negen verdachten zijn in die strafzaak veroordeeld op één valse bekentenis zonder steunbewijs. Dinsdag werd bekend dat de politie die bekentenis, volgens de Acas, met oneigenlijke middelen heeft afgedwongen. Als de Hoge Raad het Acas-advies overneemt, is dit de grootste gerechtelijke dwaling uit de Nederlandse rechtsgeschiedenis.

Kritische rapporten

‘Dat was twintig jaar geleden’, benadrukt Politieacademie-woordvoerder Beljon. Toch duiken geregeld kritische rapporten op over de kwaliteit van het politieverhoor. In januari 2015 concludeerden de Universiteit Leiden en het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) dat processen-verbaal (pv’s) buitensporig vaak niet kloppen met het verhoor. Klachten daarover leiden zelden tot aanpassing van de tekst. En rechters en officieren gaan er ten onrechte van uit dat die pv’s wel kloppen, aldus de onderzoekers op basis van interviews met rechters, officieren, advocaten en rechercheurs, en de analyse van 55 politieverhoren met de bijbehorende pv’s.

Het overkwam Herman du Bois, een van de twee ten onrechte veroordeelden van de Puttense Moordzaak. Toen hij eind 2016 werd vervolgd voor het transport van xtc-grondstoffen, stond een cruciale fout in een verhoorverslag. ‘Toen wij protesteerden vroegen de rechters de bandopnamen’, zei Du Bois in een interview met de Volkskrant. ‘Zij hebben nog vier ernstige fouten uit dat verslag gehaald.’

In oktober 2015 oordeelde het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden dat een proces-verbaal zodanig was herschreven ‘dat de waarheidsvinding hierdoor is belemmerd en verdachtes recht op een eerlijk proces is tekortgedaan’. Het hof beoordeelde dit verzuim door de rechercheurs als ‘zeer ernstig’ en verklaarde het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk. De verdachte ging vrijuit.

Ook in een Bredase zedenzaak bleek de bewering van rechercheurs en aanklager dat een verdachte wilde bekennen, niet overeen te komen met de bandopname van het verhoor. De verdachte, een vader die door zijn ex-vrouw valselijk werd beschuldigd van seksueel misbruik, werd vrijgesproken. Door die aanklacht raakte hij wel het contact met zijn kinderen kwijt.

Nevzet Altay werd gezien als het brein achter de Arnhemse villamoord in 1998. Beeld Jiri Büller

Tekortkomingen

‘De meeste politieverhoren zijn heel beroerd’, zegt hoogleraar rechtspsychologie Peter van Koppen, die zelf geregeld onderzoek naar politieverhoren doet. Hij somt een reeks tekortkomingen op: de verhoorder werkt doorgaans een lijst vragen af zonder goed in te gaan op de antwoorden. Die vragen zijn volgens hem gericht op het verkrijgen van een bekentenis en niet op waarheidsvinding. Als een verhoor wordt opgenomen, hangt de camera vaak te hoog ‘waardoor je alleen de kruin van de ondervraagde ziet’. Microfoons staan vaak niet op tafel, maar zijn verwerkt in het plafond of in de muur, ‘liefst aan de zijde waarbij een van de verhoorders op zijn toetsenbord verslag doet’.

Daarnaast zijn beeld en geluid volgens de hoogleraar vaak ook slecht doordat een bedrijf tien jaar geleden opdracht kreeg om gestreamde opnamen op te slaan. ‘Daarvoor wordt beeld en geluid gecomprimeerd waardoor de kwaliteit sterk afneemt. Bij het opslaan raken opnamen bovendien vaak zoek.’

Een ander ernstig probleem noemt Van Koppen de ‘standaard’ weigering van het Openbaar Ministerie om verhooropnamen af te staan aan de verdediging of deskundigen. ‘Je ziet nu aan de Arnhemse Villamoord hoe belangrijk het is dat die opnamen kunnen worden bestudeerd.’

Dat klopt echter niet, stelt het Openbaar Ministerie. Sinds 2010 geldt een richtlijn met betrekking tot het opnemen van ondervraging van verdachten, getuigen en aangevers. Zo is het opnemen van een verhoor verplicht als het slachtoffer is overleden, de strafbedreiging 12 jaar of hoger is, er sprake is van zwaar lichamelijk letsel of een zeer ernstig zedendelict.

Het OM krijgt vaak het verzoek die opnames te verstrekken, stelt een woordvoerder. ‘Bij de beoordeling daarvan wordt rekening gehouden met de privacywetgeving, of men slachtoffers wil benaderen, en ook of er nog hoger beroep of cassatie loopt. Als daar geen sprake van is, staat het OM doorgaans welwillend tegenover dit soort verzoeken.’

Los van voorgaande opmerkingen stelt Van Koppen dat nog het ergst is dat bij een ernstige strafzaak met weinig tot geen bewijs 'nog steeds alles uit de kast wordt getrokken om de verdachte tot een bekentenis te brengen'. Dat heet volgens hem 'de Alice-in-Wonderlandmethode': verdachten worden gederealiseerd. Ze zitten 24 uur in een cel naar de muur te kijken zonder tv, radio of iets te lezen. ’s Nachts worden ze wakker gehouden met licht, herrie en kou door een dun matras en papieren overall. Daarna komen ze in een warme verhoorkamer met vriendelijke ondervragers. Dan is de verleiding groot om een valse verklaring af te leggen – dan ben je van die ellende af.’

In een eerdere versie van dit artikel werd gesproken van een uitspraak uit 2015 van ‘het gerechtshof in Haarlem’. Het ging om een arrest van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, waarmee het vonnis van de rechtbank in Haarlem teniet werd gedaan.

Aanvulling: de reactie van het Openbaar Ministerie is op 24 augustus toegevoegd.

Lees het interview met de waarschijnlijk onterecht veroordeelde Nevzet Altay hier: Hij zat waarschijnlijk acht jaar onterecht vast: ‘Je hele wereld zakt in elkaar’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.