Beter onder druk presteren dan rustig in een lekker warm bad

Een relaxte stemming levert geen creatieve ideeën op, laat nieuw onderzoek zien. Boos zijn werkt beter. Door Malou van Hintum..

‘Er zijn een paar hardnekkige ideeën over creativiteit die niet stroken met de werkelijkheid,’ zegt professor arbeids- en organisatiepsychologie aan de Universiteit van Amsterdam Carsten de Dreu. Zoals: creativiteit heeft vooral te maken met plotselinge, geniale ingevingen. Of: juist als je ontspannen bent, krijg je de beste ideeën. En: met elkaar denken maakt meer creativiteit los dan in je eentje piekeren.

Allemaal niet waar, blijkt uit onderzoek van De Dreu dat dit voorjaar in twee Amerikaanse vaktijdschriften verschijnt. Maar hoe zit het dan wél?

‘Mensen hebben vaak een romantisch idee over creativiteit’, zegt De Dreu. Grote schrijvers en kunstenaars zouden in één keer het licht zien, maar dat is een misvatting. Zonder talent kom je nergens, dat weet iedereen. Maar verder is het vooral ploeteren en draait het vaak meer om transpiratie dan om inspiratie, ook bij heel getalenteerde mensen.

‘Les Demoiselles d’Avignon, een van de bekendste werken van Picasso, is pas tot stand gekomen na een grote hoeveelheid voorstudies. Mozart speelde als tiener vooral stukken van anderen na en leunde ook veel op anderen toen hij begon te componeren. Pas na een jaar of tien maakte hij originele composities.’

Daarmee is niet gezegd dat geniale ingevingen niet bestaan. Maar je kunt er maar beter niet op wachten. Systematisch nadenken levert minstens zoveel op.

De Dreu: ‘Het gaat immers niet om de weg die wordt gevolgd, maar om het eindresultaat. De Demoiselles d’Avignon is toch niet minder creatief omdat er maandenlang geploeter aan vooraf is gegaan?’

Mythes

Mythes
Er zijn meer mythes over creativiteit die De Dreu doorprikt. Zoals het verband tussen gemoedstoestand en creativiteit. Psychologisch onderzoek bevestigde tot nu toe keer op keer dat een positieve stemming een voorwaarde is om creatief te zijn. Maar het zit ingewikkelder in elkaar, zegt De Dreu. ‘Het gaat er niet zozeer om of je blij bent of boos. Belangrijker is, of je gemoedstoestand activerend of deactiverend is. Mensen die verdrietig zijn en depressief, maar ook mensen die zich relaxed voelen, zijn minder creatief dan blije of boze mensen. Ontspannen met een glas champagne in bad zitten levert weinig op,’ zegt hij stellig.

Mythes
Boosheid en blijheid leiden op verschillende manieren tot creativiteit. ‘Blije mensen zijn cognitief flexibel, en dat wordt vaak gezien als de enige maat voor creativiteit. Zulke mensen kunnen goed schakelen en hebben oog voor allerlei mogelijkheden en alternatieven. Zijn mensen boos of gefrustreerd, dan gaan ze zich ergens in vastbijten, net zolang totdat ze een oplossing hebben gevonden. De uitvinders van de atoombom, maar bijvoorbeeld ook Bin Laden die de aanslag op het World Trade Center bedacht, waren ongekend creatief. Ons onderzoek laat zien dat hoe bozer je bent, hoe unieker je idee is om iemand te grazen te nemen.’

Mythes
De Dreu kan op basis van zijn onderzoek een kleine hiërarchie in het creatieve denken construeren. Op een gedeelde derde plek staan de passievelingen die niets van belang bedenken, of ze zich relaxed voelen of juist verdrietig. De tweede plaats is voor de boze mensen: zij zijn creatiever, maar dat kost ze behoorlijk wat tijd en inspanning. De inventiviteit van blije mensen komt veel sneller en gemakkelijker tot stand, daarom zijn ze nummer één.

Mythes
Om maximaal resultaat te boeken, is het belangrijk dat blije brainstormers onafhankelijk denken. Ze moeten zich niet laten meevoeren in allerlei groepsprocessen, zegt De Dreu. ‘Het gaat erom dat mensen puur proself denken, zoals we dat in ons onderzoek noemen. Experimenten laten zien dat zulk individualistisch denken altijd meer resultaat oplevert dan wanneer het eigen nadenken ook gestuurd wordt door de behoefte indruk te maken.’

Mythes
Rekening houden met de groep is daarom af te raden als een maximaal creatief resultaat nodig is. Maar ook competitie – een middel dat vaak wordt ingezet om creativiteit te stimuleren – brengt volgens De Dreu een maximaal resultaat niet dichterbij. ‘Wie denkt: ik wil het beter doen dan jij, of: ik wil voorkomen dat ik het slechter doe dan jij, is net zo goed met een ander bezig. Totaal onafhankelijk denken werkt het beste. Om dat binnen een organisatie mogelijk te maken, is wel een heel veilige sfeer nodig. Mensen moeten vrij hun ideeën kunnen spuien, het mag niet zo zijn dat een idee tegen je gebruikt kan worden.’

Mythes
Samen brainstormen is daarom het effectiefst wanneer van tevoren wordt afgesproken dat niets te gek is voor woorden, en ideeën ook best strijdig mogen zijn met elkaar.

Mythes
Daarbij zit er nog wel een addertje onder het gras. Want wanneer je als groep gaat brainstormen, moet je hardop denken. ‘Dat betekent dat je woorden moet vinden en zinnen vormen. Dat vertraagt je tempo en kan je blokkeren,’ zegt De Dreu. ‘Vooral mensen die afhankelijk zijn van sociale goedkeuring hebben daar last van.’ Die kunnen zelfs in hun dooie eentje maar beter niet hardop denken. De Dreu: ‘Dan activeren ze een imaginaire ander die hen gaat beoordelen, en daar word je minder creatief van.’

Mythes
In je eentje in een hoekje zwoegen klinkt niet aantrekkelijk, maar levert vaak wel het meeste op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.