Beter of niet, zonder betalen kom je in Kenia het ziekenhuis niet uit

Nee, geld hebben de ouders van Moses niet. Dat er een ziektekostenverzekering is, weten ze niet. Moses (3), die acute leukemie heeft, wordt gewoon in het ziekenhuis vastgehouden tot zijn ouders de rekening hebben voldaan. Een heel gebruikelijke praktijk in Kenia.

Ianthe Sahadat
De afdeling kinderoncologie in het Moi Teaching and Referral Hospital in Eldoret. Beeld VUmc
De afdeling kinderoncologie in het Moi Teaching and Referral Hospital in Eldoret.Beeld VUmc

In 2008 wordt Moses (3) met hoge koorts en zware neusbloedingen in een klein missiehospitaal in het noordwesten van Kenia binnengebracht door zijn ouders. Hij krijgt medicijnen tegen malaria, maar die helpen niet. Via een regioziekenhuis komen Moses (op verzoek van de ouders een fictieve naam) en zijn ouders uiteindelijk in het Moi Teaching and Referral Hospital (MTRH) in de nabijgelegen grote stad Eldoret terecht.

Moses blijkt acute leukemie te hebben. De artsen beginnen een behandeling zonder de ouders in te lichten over de diagnose. Die ontdekken pas dat hun zoon kanker heeft als hij al vijf maanden in het ziekenhuis ligt. Al die tijd blijft zijn moeder bij hem in het ziekenhuis. Grootouders zorgen voor de andere kinderen, de vader reist heen en weer tussen hun dorp en het ziekenhuis.

De behandeling slaat aan en Moses knapt op. Maatschappelijk werkers vragen de ouders of zij wel genoeg geld hebben gespaard om de behandeling te betalen. Dat hebben ze niet. Niemand vertelt hen dat er een mogelijkheid tot (gedeeltelijke) kwijtschelding of een ziektekostenverzekering bestaan. Een gewapende bewaker blokkeert hun vertrek. Moses moet blijven, tot de rekening is betaald.

Keniaanse staatsziekenhuizen gijzelen geregeld kinderen en volwassen patiënten als de rekening niet kan worden betaald. Dit kan weken of zelfs maanden duren, ontdekten Nederlandse onderzoekers van het VU medisch centrum Amsterdam in het Moi Teaching and Referral Hospital (MTRH) in Eldoret in West-Kenia. Het VUmc heeft hiermee een samenwerkingsverband.

Ontluisterend

Dat is het officieuze beleid in Keniaanse overheidsziekenhuizen, ontdekte arts-onderzoeker Saskia Mostert van het VUmc Amsterdam. Samen met drie collega's van het MTRH in Eldoret, waarmee het VUmc een samenwerkingsverband heeft, schreef ze een artikel over de praktijk van het gijzelen en andere vormen van corruptie in de Afrikaanse kinderkankerzorg. Het artikel verschijnt vandaag in het wetenschappelijke vakblad The Lancet Oncology. Mostert en de andere auteurs werkten er een jaar aan en interviewden tientallen ouders.

Het Lancet-artikel leest als een ontluisterende opsomming van misstanden. Geld dat niet wordt gebruikt voor de genezing van patiënten, maar op diverse niveaus in zakken van leidinggevenden verdwijnt. Personeel dat apparaten en medicijnen doorverkoopt aan privéklinieken. Ervaren artsen en verpleegkundigen die in een van de vele privéklinieken werken, maar als ghost worker op de loonlijst van het overheidshospitaal blijven staan. Verpleegkundigen die geld vragen voor gewone handelingen zoals het verschonen van een bed of het geven van een injectie.

De afdeling kinderoncologie in het Moi Teaching and Referral Hospital in Eldoret. Beeld VUmc
De afdeling kinderoncologie in het Moi Teaching and Referral Hospital in Eldoret.Beeld VUmc

'Niets doen is geen optie'

De lijst is zo lang, dat die bijna een afstompend effect heeft. Toch hopen Mostert en haar Keniaanse collega's met de publicatie meer bekendheid te geven aan de misstanden. 'Je verandert het natuurlijk niet zomaar, het is een vicieuze cirkel van corruptie', zegt Mostert. 'Maar The Lancet wordt gelezen door beleidsmakers en het is misschien naïef, maar niets doen is geen optie.'

Mostert werkt als medisch onderzoeker bij het VUmc in Amsterdam en komt al jaren in het collega-opleidingsziekenhuis MTRH in Eldoret, de tweede stad van Kenia - in Nederland vooral bekend als bakermat van de hardlooplegenden. Voor die tijd deed zij promotieonderzoek in een ziekenhuis in Yogyakarta in Indonesië. Daar stuitte ze voor het eerst op de enorme gevolgen van corruptie voor de gezondheidszorg en de overlevingskansen van kinderen met kanker. Ze vroeg er al eerder aandacht voor in haar wetenschappelijke publicaties, daarom benaderde The Lancet Oncology haar voor een overzichtsartikel.

Tijdens haar eerste bezoeken aan het ziekenhuis in Eldoret, stuitte ze op een van schokkendste misstanden: het gijzelen van patiënten. 'Het is een taboe. Niemand praat erover. Blijkbaar kun je er jarenlang werken en niets doorhebben', zegt Mostert.

Ze kwam de praktijk op het spoor na een tip van een Amerikaanse arts die al jaren in het ziekenhuis werkte. 'Hij vroeg zich af waarom mensen zo bang waren voor de social workers in het ziekenhuis. Die blijken over de rekeningen te gaan. Zo lang er niet betaald is, mag iemand het ziekenhuis niet verlaten.'

null Beeld VUmc
Beeld VUmc

Bewakers

Ook bij Gertjan Kaspers, kinderarts-oncoloog en hoogleraar in Amsterdam 'zijn de schellen van de ogen gevallen'. Hij komt al zeven jaar in Eldoret en ontdekte de praktijk pas na een paar jaar. 'Je verzint het gewoon niet', zegt hij. 'Ik dacht dat die tralies en de gewapende bewakers bedoeld waren om problemen buiten te houden, maar het is dus andersom: ze houden mensen binnen.'

Wat het VUmc als collega-ziekenhuis kan doen, vindt hij lastig. 'In Indonesië, waar we samenwerken met een ziekenhuis in Yogya, zijn we gestopt met donaties toen we ontdekten dat die niet bij patiënten terechtkwamen. Daar doneerden we de middelen voor de chemokuren, maar alles werd doorverkocht. We zijn toen een oudervoorlichtingsprogramma begonnen, waarin we de ouders uitlegden dat ze recht hadden op chemo. Ineens ging het percentage behandelingen van 16 naar 100 procent.

'Met het MTRH in Eldoret hebben we in principe een gelijkwaardige relatie gebaseerd op kennisuitwisseling. We doen niet aan donaties, maar we willen ook hier een voorlichtingsprogramma voor ouders opzetten, over kanker, maar ook over hun rechten.'

null Beeld VUmc
Beeld VUmc

Alledaagse realiteit

Kinderarts Festus Njuguna, werkzaam in het MTRH in Eldoret en promovendus bij Kaspers, is minder verbaasd over praktijken zoals het gijzelen. 'Voor buitenlanders is dit schokkend, maar voor ons is het de alledaagse realiteit', zegt hij in een telefoongesprek vanuit Eldoret. 'Het is vreselijk, maar als individuele arts kun je er niets tegen beginnen.' Ergens begrijpt Njuguna het beleid zelfs wel. 'Als niemand betaalt, kan het ziekenhuis zich niet handhaven. En als mensen vertrekken, zijn ze niet te achterhalen, ze hebben geen adres, geen bankrekening.'

Toch besloot hij, met twee andere artsen in opleiding, mee te schrijven aan het Lancet-artikel. 'Het is goed als er meer bekendheid komt, misschien dat de problemen van bovenaf geleidelijk kunnen worden opgelost.'

Soms verandert er iets kleins. Op de afdeling van Njuguna werkt tegenwoordig een vrouw die ouders informeert over het bestaan van de ziektekostenverzekering, die in Kenia ook nog is af te sluiten als je al ziek bent en zelfs voor de allerarmsten betaalbaar is.

Toch heeft vrijwel niemand in het 39 miljoen inwoners tellende Afrikaanse land een ziektekostenverzekering. 'Als je niet verplicht bent, neem je hem niet', legt Njuguna uit. In de lijn van diezelfde logica, doen mensen die een ziekenhuisrekening niet kunnen betalen (een groot deel van de allerarmsten, en dat zijn er nogal wat) in eerste instantie liever een beroep op hun dorpsgemeenschap.

Waarom het ziekenhuis hen niet onmiddellijk wijst op het bestaan van de verzekering of de mogelijkheid van een gedeeltelijke kwijtschelding, kan Njuguna niet verklaren. Als arts houdt hij zich niet bezig met rekeningen, maar met patiënten, zegt hij.

De afdeling kinderoncologie in het Moi Teaching and Referral Hospital in Eldoret. Beeld VUmc
De afdeling kinderoncologie in het Moi Teaching and Referral Hospital in Eldoret.Beeld VUmc

Ontkenning

Plaatsvervangend directeur van het ziekenhuis Wilson Aruasa ontkent de praktijk van het gijzelen zelfs. 'Dat gebeurt niet in het MTRH', schrijft hij in een reactie. 'We werken juist met de ziektekostenverzekering samen en stimuleren patiënten om een verzekering af te sluiten.'

Volgens Mostert en Kaspers kan een aanzienlijk deel van de sterfgevallen van kinderen aan kanker worden voorkomen door de corruptie in de Afrikaanse gezondheidszorg en het gijzelbeleid aan te passen. 'Nu durven mensen vaak niet naar een ziekenhuis te gaan met hun zieke kind, omdat ze bang zijn voor een gijzeling. Of ze breken behandelingen af vanwege de hoge kosten.'

Die interviews met ouders gingen niet vanzelf. 'Veel mensen waren bang om te antwoorden', zegt Mostert. Maar na enig aandringen kwamen de verhalen eruit. Kinderen die weken of maanden worden vastgehouden omdat ouders de rekening niet kunnen betalen. Zonder enige vorm van behandeling. In de meest schrijnende gevallen laten ouders hun kind zelfs achter in het ziekenhuis omdat zij niet weten hoe ze de kosten moeten opbrengen. Vaak gaat dat om chronisch zieke of zwaar gehandicapte kinderen.

null Beeld VUmc
Beeld VUmc

Behekst

Hoewel artsen in de staatsziekenhuizen dagelijks tegen dit soort problemen aanlopen, is het aankaarten ervan ongepast. Als arts in Kenia draai je gewoon mee in de molen - misstanden of niet. Mostert: 'De Keniaanse samenleving is veel meer dan bij ons gebaseerd op collectivisme. Je geeft geen kritiek op de eigen groep en zeker niet op je meerdere.' Toch besloten Njuguna en zijn collega's mee te werken aan de publicatie. 'Ik hoop dat het helpt om er eerlijk over te zijn. Mijn ziekenhuis is hierin namelijk geen uitzondering, zo gaat het overal', zegt Njuguna

Moses, het jongetje van 3 met acute leukemie, wordt tweeënhalve maand vastgehouden in het ziekenhuis. Ondanks zijn jonge leeftijd, beseft hij wat er gaande is. Zodra zijn ouders naar huis vertrekken, begint hij hard te huilen. Pas na tweeënhalve maand wijst een arts de vader op het bestaan van de ziektekostenverzekering.

Eindelijk mag Moses met zijn ouders mee naar huis, in het dorp waar de familie in een sociaal isolement is beland door de ziekte van hun kind. Dorpsgenoten zijn ervan overtuigd dat de jongen behekst is.

Tot overmaat van ramp wordt Moses weer ziek. Vastbesloten de behandeling voort te zetten, verkopen de ouders hun laatste dieren en brengen hem opnieuw naar het ziekenhuis. Daar krijgt hij chemotherapie. Het mag niet baten, het jongetje overlijdt op 5-jarige leeftijd. Vijf jaar later hebben de ouders nog steeds niet alle schulden aan het ziekenhuis afbetaald.

Taskforce gijzelingen

Saskia Mostert en Gertjan Kaspers zijn lid van SIOP, een internationale organisatie van medici die werkt aan de verbetering van de kinderkankerzorg in ontwikkelingslanden. Binnenkort verschijnt een petitie in The Lancet van het SIOP, dat een speciale taskforce heeft opgericht in de strijd tegen het wereldwijde beleid van het gevangen houden van patiënten. De ondertekenaars vermoeden dat gijzelpraktijken wijd verbreid zijn in ontwikkelingslanden in Afrika, Azië, Latijns-Amerika en Oost-Europa. Exacte gegevens zijn van geen enkel land bekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden