Beter naar Afghanistan dan die onzekerheid

De onzekerheid over de missie naar Afghanistan kan familie van de militairen ziek maken...

Weinig mensen worden vrolijk van de eindeloze discussie over 'wel ofniet naar Afghanistan'. Maar vorige week maakte het palet van verenigingenvan militairen een bijzonder bezwaar tegen het gehannes en getreuzel. Hetzou ouders, partners en kinderen onzeker maken.

Was dat een vergezochte poging om de discussie te beïnvloeden? Entrouwens, is het geen onzin? Zolang er geen besluit ligt, zijn de geliefdentenminste nog thuis. Dat is toch altijd beter dan dat ze daadwerkelijk hunspullen pakken om naar Afghanistan af te reizen?

Toch niet, zegt Berthold Gersons, hoogleraar psychiatrie aan deUniversiteit van Amsterdam en betrokken bij de geestelijke gezondheidszorgvoor militairen en veteranen. 'Het is altijd beter om te weten waar je aantoe bent. Dan kunnen mensen zich erop instellen en verder gaan. '

We moeten niet overdrijven, vindt Gersons, want met de meeste militairenen familieleden gaat het goed. 'Maar zolang er onduidelijkheid is, blijvenmensen nadenken: hoe zit het nou, gaat hij nou wel, gaat hij nou niet, komthij wel terug. Mensen zullen sneller piekeren en misschien slechter slapen,zich op hun werk minder concentreren of ze raken geïrriteerd.

'Bovendien betreft de onzekerheid nu ook de veiligheid. Families wetendat uitzending nooit honderd procent veilig is, maar als er zo eindeloosover gepraat wordt, maken ze zich meer zorgen. Zeker nu het een politiekmachtsspel is. Dat maakt familieleden achterdochtig. Ze gaan twijfelen watde werkelijkheid is en of ze een besluit wel kunnen vertrouwen.'

Belasting

Dat de verenigingen van militairen vooral de belasting van de familiebenadrukten, verbaast Gersons niet. 'Zij zijn getraind en kennen deprocedures. De familie heeft niet dat houvast van oefening en ervaring.'

Nu kan een (mogelijke) uitzending altijd spanningen opleveren voorfamilieleden, maar wie daarbij ook nog langdurig is overgeleverd aanonvoorspelbare factoren, krijgt hét recept voor stress voor zijn kiezen,zegt prof. dr. Melly Oitzl van het Leiden/ Amsterdam Center for DrugResearch.

'Al in de jaren zeventig bleek uit dieronderzoek dat onvoorspelbaarheidvan en gebrek aan invloed op gevaar, het stress-systeem op hol brengt ende kans op maagzweren verhoogt.' Dat ziet Oitzl ook in haar huidigeonderzoek, waarin ze de effecten van stress op hersenen, gedrag en lichaambestudeert. Om die stress op te wekken, brengen de onderzoekers muizen afen toe in een ruimte waarin ze een rat kunnen ruiken en zien - niet prettigvoor een muis. Essentieel bij die behandeling is dat de muizen niet wetenwanneer of hoelang dat opnieuw zal gebeuren en dat ze er niets tegen kunnendoen.

Na een paar van deze rat-dreigingen verandert het gedrag van de muizeningrijpend. Oitzl: 'Ze gaan doodstil zitten; aan de houding kun je zien datze bang zijn. De spieren zijn gespannen, de hartslag en ademhaling snel enze presteren slechter op leer- en geheugentaken. Dit zijn allemaal uitingenvan een sterk actief stress-systeem.

'Mensen lukt het soms ook niet om tot actie over te gaan en wachten inplaats daarvan gespannen af. Ook bij denkbééldige verschrikkingen; diewekken dezelfde lichamelijke reacties op.' Andere mensen zoeken echterdirect naar oplossingen.

Die individuele verschillen zie je terug bij muizen, vertelt Oitzl. 'Eenandere muizenstam wordt juist heel actief en leert beter, al beangstigt derattengeur hun evenzeer.'

Dit verschil in reactie is erfelijk, maar eerdere ervaringen spelenminstens zo'n grote rol - bij de muizen én mensen. Herkennen ze desituatie van eerdere voorvallen waarbij ze machteloos waren, dan zullen zeeen volgende keer niet snel in actie komen. 'Dat heeft immers geen zin. Zehebben hulpeloosheid aangeleerd', zegt Oitzl. 'Als een onzekere enmachteloze situatie lang genoeg aanhoudt, kunnen ook de daadkrachtigenverleren het heft in handen te nemen.' De hersengebieden die stressverwerken, worden dan gevoeliger, waardoor de stress zich opbouwt enprestaties verslechteren.

Wat helpt om tot actie over te gaan, zijn ervaringen waarbij iemand zelfhet probleem kon oplossen. Maar dat leereffect werkt volgens Oitzl nietfeilloos, omdat mensen zich van negatieve ervaringen vooral de emotieherinneren. Dus wel de ellendigheid van de situatie - 'o nee, niet wéér'- maar niet wat hen de vorige keer erdoorheen hielp.

Lampje

Oitzl beaamt Gersons opmerking dat niet alleen greep op de situatie eneen snelle afhandeling belangrijk is, maar ook duidelijkheid. Omdat mensenzich dan kunnen voorbereiden. Die voorbereiding begint al bij hetstress-systeem, is uit dierexperimenten bekend.

'Als de muizen bijvoorbeeld de rat-dreiging kunnen voorspellen doordatdie iedere dag op een vast tijdstip opdoemt, of steeds wordt aangekondigdmet een lampje, dan wordt het stress-systeem niet actiever, maar juistminder actief', aldus Oitzl. 'Er komen belonende stoffen vrij als dopamineen opiaten waardoor de angst zwakker doorkomt. Het dier is er dan beter aantoe, zowel tijdens dreigende situaties als in de tijd eromheen.'

Vandaar dat het bericht 'wel naar Afghanistan' voor de families beteris dan geen bericht. Dan kunnen familieleden - inclusief hun stress-systeem- zich erop instellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden