Beter is niet mijn best

Een studente op les zong Mahler 2 en Jard van Nes kreeg kippenvel. 'Toen dacht ik: dat moet ik dus niet meer zingen....

ZÓ HEEFT ze het gewild: geen bombarie, geen trompetgeschal, en dus géén aangekondigd afscheidsconcert. Wie op 26 december in Arnhem de kerstmatinee van Het Gelders Orkest bezocht, de laatste van drie keer 'Mahler 3', was vanzelf getuige van het allerlaatste concert van Jard van Nes. De bezoekers van die concertreeks kregen een brief, een persoonlijke notitie, in handen gedrukt. 'Ik wil u, het publiek in het algemeen, van harte danken voor de warme appreciatie die ik heb mogen ervaren... Het gaat u allen goed!' En dat was dat. Klaar.

Misschien had Martijn Sanders 'het' graag in het Concertgebouw in Amsterdam gehad: een officieel afscheidsconcert. Jammer dan. 'Moet-ie maar een masterclass voor me organiseren', zegt de zangeres-in-ruste, die voortaan vanuit haar huis in België als zangpedagoog zal opereren.

Jard van Nes heeft de knoop doorgehakt, eindelijk dan toch.

'Ik dacht: nu moet ik iets voelen, maar dat gebeurde maar niet.' De zaal was onrustig tijdens de matinee. 'Er werd ontzettend gehoest, maar ook in het orkest pal naast me. Ik moest vechten voor mijn concentratie.'

Ze zette in. O Mensch... Na die lange, lange zit. 'Dat lijkt voor iedereen ontzettend moeilijk en dat is het ook. Tenzij je echt heel erg geconcentreerd bent, dan komt het gewoon. En die laatste keer, ik zet in en weet meteen: ik ben te laag. Dus gelijk die noot optrekken.'

Maar na afloop kwamen 'de kinderen', haar twee zoons, twintigers al, haar trots vertellen 'dat er heel veel mensen liepen te huilen'. Iedereen was er, zegt ze. Haar schoonvader, die het zeer moeilijk had. Haar moeder van bijna 81, die nog steeds viool speelt in het Drents Symfonieorkest ('Heeft al mijn concertjurken gemaakt'). 'En Hans zat zowaar in de zaal', haar echtgenoot Hans Hierck - wat hij nooit meer deed, omdat hij duizend doden sterft als zij moet zingen.

De eerste avond in Arnhem was het gevoel er wel geweest. 'Je kon een speld horen vallen. Er was een collectieve concentratie, zó bijzonder.'

Waarom ze stopt, het is een 'complex van redenen'.

Jard van Nes (52) was al een tijdje 'niet echt gelukkig meer' in haar werk. Het kostte haar moeite haar oude niveau vast te houden. 'Ik ging steeds meer afzeggen.' Terwijl dat toch ook een handelsmerk van haar was: nóóit afzeggen. Ook toen ze geplaagd werd door helse rugpijnen, het seizoen 1995-'96 was in dat opzicht een hoogtepunt - ze stond er altijd. 'Niks afgezegd.'

Maar nu haar stem haar soms in de steek laat en daardoor ook haar zelfvertrouwen een beetje in de kreuk is gekomen, zat ze steeds vaker thuis te dubben: zal ik wel, zal ik niet. 'Het begon een kwelling te worden.'

En dan kan haar schoonvader, die als consulent werkzaam is in het koorwezen en zodoende heel veel alten hoort, haar uit de grond van zijn hart bezweren: wat jij doet, is honderd keer beter. Voor haar is dat geen criterium. 'Beter is niet mijn best.'

Waarom zou ze zichzelf beconcurreren? Want daar was ze mee bezig. 'Ik heb schitterende cd-opnames. En mensen gaan toch vergelijken, dat kwam er ook bij. Die druk wordt steeds groter.

'Terwijl ik een aantal zaken nu absoluut mooier zing, dat weet ik zeker. Het laag en midden van mijn stem zijn veel sterker geworden, ik heb een enorme power gekregen de laatste jaren. Ik kan meer kleuren maken. Maar de hoogte - dat is bij mij altijd een moeilijk punt geweest. Dat is gewoon hoe je stem is opgebouwd.

'Ik héb een lage stem. Hoger dan c tweegestreept kwam ik niet toen ik begon met zingen. Daar is een oktaaf bovenop gebouwd. Mijn leraar zei toen al: wat er niet van nature zit, verdwijnt ook als eerste.'

Op 16 juli 1996 werd ze geopereerd aan haar rug. Een kapotte tussenwervelschijf. Drie maanden lang heeft ze in het gips gelegen. In een corset van borst tot been. Gelégen, ja. Alleen haar rechterbeen was vrij, dat kon ze bewegen. Op 18 oktober ging het gips eraf, ze moest opnieuw leren lopen, zitten - al die spieren die het niet meer deden. En twee maanden later stond ze, met looprek, alweer op het podium, in Strauss' Arabella onder leiding van Edo de Waart.

Misschien heeft ze zich toen geforceerd, is ze te snel weer aan het werk gegaan. Waarschijnlijk wel. Maar ze wilde zo graag, ze moest weer zingen. Afijn, met haar rug gaat het sindsdien goed, heel goed. Geen pijn meer. Maar in de loop van 1997 kwamen de stemproblemen. Jard van Nes nam rust, en ineens zat ze midden in de overgang. De menopauze.

Beetje veel, dat alles bij elkaar.

Soms wordt ze wakker en is haar stem compleet weggezakt, moet ze 'm uit haar té-nen halen. Ja, puur een kwestie van hormonen. 'Weet je, vorig jaar heb ik nog Sjostakovitsj gedaan in het Concertgebouw. Daar heb ik nog steeds goede herinneringen aan, maar in feite had ik geluk. Het was een dag dat het allemaal goed werkte.'

Het 'engste' vindt ze het verlies van controle. Wat 25 jaar lang heeft gegolden: als ik dit doe, gebeurt er dat, dat telt niet meer. 'Je weet dat je technisch juist zingt en ineens begint het te wobbelen in je keel, dat je denkt: wat krijgen we nou?

'Dan moet je je techniek gaan aanpassen. Maar ik wil geen water bij de wijn doen. Als ik sopraan was geweest, was ik een vakje gezakt, was ik mezzo geworden. Maar er valt bij mij niets te zakken.'

Er heeft nog meer meegespeeld in haar besluit: het leven heeft haar de laatste jaren een paar harde tikken gegeven. Eerst is haar vader overleden, schoonmoeder daarna. En afgelopen september, op de dag voor het Internationaal Vocalisten Concours in Den Bosch begon, waar zij in de jury zat, stierf haar jongere broer. 'De 29ste was de crematie; de 30ste had ik een workshop en 1 oktober was de finale. Dat was heel zwaar.'

Maar ook Herman Woltman, haar zangleraar, die op de achtergrond altijd aanwezig was, is vorig jaar overleden. 'Je gaat nadenken over je leven en hoe je je tijd spendeert. Ik was de laatste tijd alleen maar met die stem bezig. En ik ben toch eigenlijk ook een gezelligheidsdier. Ik was het leven zat, het altijd maar alleen te zijn. Vroeger vond ik dat niet erg, omdat wat ik deed zin had.'

Masterclasses, jury's, privé-les, dat is waar ze zich nu op gaat richten. 'Ik ben allemaal plannen aan het maken en ik vind het heerlijk. Als ik nu naar Londen ga om workshops te geven, kan ik 's avonds naar Covent Garden. Dat kon vroeger nooit omdat ik zelf moest zingen. Sterker nog, ik kwam ook overdag mijn hotel niet uit omdat ik mijn stem wilde behoeden voor de smog.'

Pas nog had ze Christa Ludwig aan de telefoon. De grote Duitse zangeres. Inspirerend voorbeeld, van wie ze veel heeft geleerd. En ook hoe zijzelf het zeker níet wilde. 'Die heeft alles opgegeven voor het zingen. Haar zoon is voornamelijk opgevoed door haar moeder. Als zij moest zingen, praatte zij dus niet. Dat kind heeft al heel jong leren lezen. En een kusje, alleen op de rug, ze mocht eens verkouden worden. Dat dus nooit, heb ik altijd gezegd: dan maar ziek.

'Ze zegt: hoe gaat het. Ik zeg: ach, eh, nou ja. Ze zegt: Stimmbände schliessen nicht. Want zij heeft het zelf ook allemaal meegemaakt. Ik zeg: klopt, in de hoogte, ik krijg ze niet goed sluitend.

'Die Uterus muss heraus! Ik denk: ja jezus, mijn baarmoeder eruit. Maar ik ging toch maar eens naar mijn huisarts. Ik zeg: wat ik nu weer te horen heb gekregen, wat vind jij? Hij zegt: joh alsjeblieft, als ze er een fractie naast snijden, krijg je incontinentieproblemen. Ik zeg: laat maar zitten. Maar zij heeft het allemaal gedaan.

'Wie alt sind Sie jetzt? 52. Veel te jong, vond ze. Zij is doorgegaan tot haar 66ste. Wel tien jaar lang met die overgang getobt. Als haar stem weer eens was gekelderd, ging ze naar de huisarts. Een shot halen. Dan vlóóg die stem weer omhoog. Dat wil ik niet, ik heb met mijn gevoelige luchtwegen al te vaak onder de medicijnen op het podium gestaan.

'Maar toen ik haar later weer belde om te zeggen dat ik ben gestopt, zei ze onmiddellijk: Gratuliere! Goed dat je het nu op je hoogtepunt doet, want er wordt zo vaak gezegd: Die alte Kuh, singt sie immer noch? Dat vond ik heel opmerkelijk.

'Maar zij heeft ook een ander soort stem hoor. Ik heb opnames van haar, daar hoor ik precies wat er aan de hand is. Ik herken het. Ook bij andere zangeressen.'

Jard van Nes praat er openlijk over. 'Ludwig zegt het ook: er moet meer over gepraat worden.' Geen gynaecoloog of keelarts die er werkelijk verstand van heeft. 'Want hoeveel patiënten van mijn leeftijd hebben ze in hun praktijk met een vergelijkbare carrière? Geen. Er is wel een gespecialiseerde kliniek, in Rostock van dokter Pahn, een KNO-arts die vroeger zelf zanger was. Maar daar kunnen ze ook geen wonderen verrichten.'

Toch wist ze niet eerder dan dat ze Margriet van Reisen (29) 'Mahler 2' hoorde zingen, op les bij haar thuis, dat nu het moment was gekomen om te stoppen. Want Margriet, een leerling van Henny Diemer uit Utrecht ('ere wie ere toekomt'), die heeft het. 'Dat kind kan zingen, misschien technisch nog niet helemaal perfect, maar ondertussen lopen de tranen je over de wangen.

'Ze zong die Mahler 2 en ik kreeg kippenvel. Toen dacht ik: dat moet ik dus niet meer zingen. Zij doet wat ik deed. Ik herkende het gewoon.'

Diezelfde dag heeft ze besloten, eind november, een maand voor kerst. Dat ze wél nog Mahler 3 zou doen - ze overwoog nog om het af te zeggen. Maar dat er nu iemand was aan wie ze met een gerust hart de Tweede symfonie van Mahler, in maart 2001 bij het Brabants Orkest, kon overlaten. 'Ik had er al slapeloze nachten van, maar toen wist ik: zij moet het doen.

'Ik heb het Brabants Orkest opgebeld en gevraagd of ze het goed vonden. Ja maar, zeiden ze, Margriet staat een week later ook al bij ons. Nou, zei ik, dan zitten jullie goed, ze staat aan het begin van een nieuwe, glanzende carrière. Ze vonden het goed. En ik heb gevraagd of ze hun mond wilden houden, dan kon ik me concentreren op mijn laatste concert.'

En zo is het gegaan. In alle rust heeft ze zich kunnen voorbereiden. En toch ook weer met heel veel plezier, juist omdat ze wist dat het voor het laatst was.

Jard van Nes gaat verder met lesgeven. Ook een passie.

'Weet je, ik heb altijd het meest genoten van het studeren, het verleggen van mijn eigen grenzen. Het peuteren, het werken aan. En natuurlijk gebeurt het ook dat je tijdens een concert je grenzen verlegt. Ook daar krijg je een kick van. Als je dan merkt dat jouw grenzen enger worden, is het ontzettend leuk die bij een ander te verleggen.'

Negen namen heeft ze in het bestand. Pupillen in wie ze 'echt iets ziet' blijven eten en slapen: kost en inwoning zijn bij het lesgeld inbegrepen. Want Van Nes werkt volgens een meerdaags sessie-systeem. Heeft ze van Christa Ludwig, bij wie ze in 1984, nadat ze de Nederlandse Muziekprijs had gekregen, een paar dagen in Salzburg logeerde.

'Dat werkt veel beter: 's ochtends een sessie en 's middags een sessie. Als iemand dan vier sessies heeft gehad, gaat hij met een hoeveelheid informatie naar huis waarvan hij exact weet wat hij ermee moet.'

Het gaat haar niet alleen om de puntjes op de i. 'Wat ik heel belangrijk vind: waarom zingen ze? Als dat is om dat vak te leren, om te doorgronden, dan krijgen ze alle steun. Maar als het is om te schitteren ter meerdere glorie van zichzelf, komen ze er bij mij niet meer in. Dat vind ik niet interessant, spijt me wel.

'Kijk, een aantal mensen is best ijdel. Maar de echt groten? Nee. Alle collega's die ik in de afgelopen 25 jaar heb ontmoet, en met sommigen ben ik goed bevriend geraakt, dat zijn heel bescheiden en in wezen onzekere mensen. Want het is nooit goed genoeg.

'En misschien is dat ook wel een reden waarom ik stop. Ik ben gewoon moe - het is nooit goed genoeg. Die strijd: altijd maar discipline opbrengen, je schuldig voelen, ja god. . . Het is genoeg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden